मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER II 5
28. (1) I. स्थपतिः शास्त्रसर्वज्ञयाः; the emendation suggested by all
other Mss. is unavoidably necessary in order to make the line intelligible.
(2) A. F. J. सह।
29. (1) F. दिष्टे, probably better than शास्त्रदृष्टेन, apparently for
शास्त्रादेशेन। (2) B. D. वास्तुशास्त्रं।
31. J. तौल्यभि। If नाम is not emended by नाम्न, it must be preceded
by इति धीयते apparently for चाभिधीयते।
32. (1) I. श्रितस्य, A. F. सूत्रज्ञः which is better perhaps, but the sense
is implied by the following word रेखाज्ञः। The idea contained in the
word श्रुतज्ञः which is taken from J., is also suggested by the expression
शास्त्रवित्तमः।
(2) B. D. शिल्पिशास्त्रविदुत्तमः। A. F. शिल्पिवित्तमः।
33. I. त्राश्रितज्ञः; B. D. स्मृतिज्ञः।
The emendation follows J. and other Mss.
34. (1) I. कर्म विदुश्व; J. कर्म विद्याभ्य; A.F. कर्म विदूश्च।
The emendation कर्मवित्सभ्यः, suggested by all other Mss. renders
the expression more or less intelligible.
(2) D. B. यथांथर्या; F. leaves this word in a lacuna; A. ह(च)पलश्च।
(3) A. स्युर्हलापरः।
The second half of this line presents many difficulties. If बन्धु
is read with short उ, the following words would be दया (instead of उदय)
and पर (instead of अपर, which is meaningless ) and the three words
बल, बन्धु and दया would imply some of the qualifications required of the
carpenter. And there are parallel passages to support the suggestions.
स्थपति is stated to be दृढबन्धुः in the Vāstuvidyā (I. 15), but not the तक्षक,
whose qualifications are thus described :
तक्षणात्स्थूलसूक्ष्माणां तक्षकः स तु कीर्तितः ॥
सूतककर्मज्ञो गुणी शक्तः सर्वकर्मस्वतन्त्रकः ।
गुरुभक्तः सदाहृष्टः स्थपत्याद्यनुगः सदा ॥ (Ibid. I. 18,19.)
सुशीलश्चतुरो दक्षो शास्त्रज्ञो लोभवर्जितः ।
क्षमावानस्य(वान् स्याद्) द्विजश्चैव सूत्रधारः स उच्यते ॥ (Śilpadīpaka, I. 3).
कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुषा यन्त्रकोविदाः ।
तथा वर्धका(क्या)दयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः ॥ (Rāmāyaṇa, II. 80, 2).