मालविकाग्निमित्रम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

६४ मालविकाग्निमित्रे
राजा—अहो दीर्घरोषता तत्रभवत्याः । अतः परं कथय ।
विदूषकः—किं¹ अदो वरं । मालविआ बउलावलिआ अणि-
अलपदीओ अदिट्ठसुज्जपादं पादालवासं णाअकण्णआओ विअ
अणुहोन्ति ।
राजा—कष्टं कष्टम् ।
मधुरस्वरा परभृता भ्रमरी च विबुद्धचूतसङ्गिन्यौ ।
कोटरमकालवृष्ट्या प्रबलपुरोवातया गमिते ॥ २ ॥
अप्यत्र कस्यचिदुपक्रमस्य गतिः स्यात् ।
विदूषकः—कंहं² भविस्सदि । जं सारभाण्डघरए बाउदा माह-
विआ देवीए संदिट्ठा । मह अङ्गुलीअअमुद्दं अदेखिअ ण मोत्तव्वा,
मालविआ बउलावलिआ अ त्ति ।
राजा—(निःश्वस्य । सपरामर्शम् ।) सखे, किमत्र कर्तव्यम् ।
विदूषकः—(विचिन्त्य ।) अत्थि³ एत्थ उवाओ ।
राजा—क इव ।
विदूषकः—(सदृष्टिक्षेपम् । ) को⁴ वि अदिट्ठो सुणोदि । कण्णे दे
कहेमि । (इत्युपश्लिष्य कर्णे ।) एवं विअ । (इत्यावेदयति ।)
१. किमतः परम् । मालविका बकुलावलिका च निगलपद्यावदृष्टसू-
र्यपादं पातालवासं नागकन्यके इवानुभवतः ।
२. कथं भविष्यति । यत्सारभाण्डगृहे व्यापृता माधविका देव्या सं-
दिष्टा । ममाङ्गुलीयकमुद्रामदृष्ट्वा न मोक्तव्या मालविका बकुलावलिका चेति-
३. अस्त्यत्रोपायः ।
४. कोऽप्यदृष्टः शृणोति । कर्णे ते कथयामि । एवमिव ।
ज्ञातवतीत्यर्थः ॥ किमतः परम् । मालविका बकुलावलिका च निगलपद्यावदृष्टसू-
र्यपादं पातालवासं नागकन्यके इवानुभवतः ॥ मधुरस्वरेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ।
कथं भविष्यति । यत्सारभाण्डगृहे व्यापृता माधविका देव्या संदिष्टा । ममाङ्गुलीय-
कमुद्रामदृष्ट्वा न मोक्तव्या मालविका बकुलावलिका चेति ॥ अस्त्यत्रोपायः ॥ को-
ऽप्यदृष्टः शृणोति । कर्णे ते कथयामि । एवमिव । अत्र राज्ञः कर्णे विदूषकोक्त उपायो