ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ३५

रत्नग्रैवेयचिन्ताकलोलमुक्ताफलान्विता ॥ ६४ ॥
कामेश्वरप्रेमरत्नमणिप्रतिपणस्तनी ।
नाभ्यालवालरोमालिलताफलकुचद्वयी ॥ ६५ ॥
लक्ष्यरोमलताधारतासमुन्नेयमध्यमा ।
स्तनभारदलन्मध्यपट्टबन्धवलित्रया ॥ ६६ ॥
यूरैर्दोर्भूषणैश्चतुर्भिः कमनीया रमणीया ये भुजास्तैरन्विता युक्ता । अङ्गदकेयूरयोराकृ-
तिवैलक्षण्यमाश्रित्याभरणद्वयपरं वा व्याख्येयम् । अतएव ब्रह्मोत्तरखण्डे सप्तमेऽध्याये
शिवध्यानप्रकरणे प्रयोगः । 'दधानं नागवलयकेयूराङ्गदमुद्रिका' इति । अन्यत्रापि 'केयू-
राङ्गदहारकङ्कणमुखालंकारविभ्राजिता'मिति । 'केयूरमङ्गदं दोर्भूषे'त्यग्निपुराणं तु भुजभूष-
णत्वेनानुगमय्य कथनपरम् । तदनुसारित्वादमरसिंहोपि तत्पर एवेत्यदोषः । रत्नखचि-
तग्रैवेयेन ग्रीवाभरणचिन्ताकेन चार्थान्सौवर्णेन लोलैश्चञ्चलैर्हारभावमापन्नैर्मुक्ताफलैश्चा-
न्विता । रत्नमयं ग्रीवासंबन्धि यच्चिन्ताकं तदधस्तिर्यक्पङ्क्तिरूपेण लम्बमानैर्मुक्ताफलै-
रित्येकाभरणपरं वा । चिन्ताकमान्ध्रदेशेषु प्रसिद्धम् । ललाटिकापर्याय इति तु कश्चित् ।
तत्तादृशकोशालेखनाच्चिन्त्यम् । ग्रीवायामेव चिन्ता ध्यानं येषां ते ग्रैवेयचिन्ताकाः ।
उपर्युपर्यापातत एव ध्यानं ये कुर्वन्ति न पुनर्देहरान्तर्देवानां द्रढयितुं क्षमास्ते मध्य-
माधिकारिण इत्यर्थः । लोलाः सतृष्णा अधमाधिकारिणः 'लोलश्चलसतृष्णयो'रित्यग्निपु-
राणात्तदनुसार्यमरः । मुक्ता उत्तमाधिकारिण इत्यर्थः । एषां त्रयाणामपि यानि रत्नभूता-
न्याफलानि अल्पफलान्यधिकफलानि च । 'आङीषदर्थेऽभिव्याप्ता'विति कोशात् । तैर-
न्विता तद्दाने तत्परा इति प्रकृताप्रकृतोभयविषयकश्लेषः ॥ ६४ ॥ कामेश्वरस्य प्रेमैव
रत्नमणिः रत्नोत्तमः । तत्पणविषये प्रतिपणभूतौ स्तनौ यस्याः । मणिशब्दो रत्नपरः
सन्रस्तनयोरेव विशेषणं वा । स्तनरत्ने विक्रीय प्रेमरत्नं क्रीतवतीति भावः । तेन द्विगुण-
मूल्यदानेन क्रयविक्रयाभ्यां च सुतरां परस्परक्षतापायेन प्रेमपरावृत्त्यभावः पातिव्रत्या-
तिशयश्चेति विनिमयालंकारेण वस्तुध्वनिः । नाभिरेवालवालो लतावापश्वभ्रो यस्या
रोमाल्यभिन्नलतायास्तस्याः फलभूता कुचद्वयी यस्याः सेति परंपरितरूपकमुत्प्रेक्षासंब-
न्धातिशयोक्तिश्चेति संकरः ॥ ६५ ॥ लक्षयितुं योग्या लक्ष्या ज्ञापमानेति यावत् ।
ज्ञायमानस्यैव लिङ्गस्यानुमिति प्रति कारणत्वात् । लिङ्गज्ञानमात्रस्य कारणतावादेपि
लिङ्गज्ञानयोर्विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेणोभयतोपि कारणताया दुष्परिहरत्वात् ।
अनागतादेरपि बौधाकारस्य सत्त्वात् । तथाच गौतमसूत्रं 'बुद्धिसिद्धिं तदसदिति ।
लक्ष्या या रोमलताधारता रोमावलिरूपवल्यावापस्थानत्वं । आधारतासंबन्धेन रोमल-
तैव लिङ्गमिति यावत् । तया सम्यगुन्नेयं प्रमानुमितिविषयो मध्यमं वलग्नं यस्याः । ना-
भ्यधःप्रदेशो मध्यमाह्यघनावयववान् रोमलतात्वादिति प्रयोगः । मध्यमस्य रोमलताया
समर्थनात्काव्यलिङ्गालंकारः । यद्यपि 'निराधरो हा रोदिमि कथय कस्याद्य पुरत' इत्यादा-
विव स्वान्यतरभागानेकवर्णायाः पदमध्ययतेः साधुतायाः समुद्राद्यन्तस्थापरत्वेनैव व्यव-
स्थितत्वात्पादान्तयतेः 'प्रणमत भवबन्धक्लेशनाशाय नारायणचरणसरोजद्वन्द्वमानन्ददा-