कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १६६ )
विकुञ्चितभ्रूलतमाहिते तया
विलोचने तिर्यगुपान्तलोहिते ॥ ७४ ॥
इतीति । इति एवं प्रकारेण द्विजातौ द्विजे प्रतिकूलवादिनि
सति । प्रवेपमानाधरलक्ष्यकोपया प्रवेपमानेन चञ्चलेनाधरोष्ठेन
लक्ष्यः अनुमेयः कोपः क्रोधो यस्यास्तथोक्तया तया पार्वत्या उपान्त-
लोहिते प्रान्तरक्ते विलोचने विकुञ्चितभ्रूलतं विकुञ्चिते कुटिलिते
भ्रूलते यस्मिंस्तत्तथा । सभ्रूभङ्गमित्यर्थः । तिर्यक् साचि आहिते
निहिते । अनादरात्तिर्यगैक्ष्यतेत्यर्थः ॥ ७४ ॥
PROSE ORDER :—द्विजातौ इति प्रतिकूलवादिनि ( सति )
प्रवेपमानाधरलक्ष्यकोपया तया उपान्तलोहिते विलोचने विकुञ्चित-
भ्रूलतं तिर्यग् आहिते ॥ ७४ ॥
NOTES :—द्विजातौ—द्वे जाती ( जन्मनी ) यस्य स द्विजा-
तिः, तस्मिन् the Brāhmaṇa प्रतिकूलवादिनि—प्रतीपं कुलात्
प्रतिकूलं against the current , hence against one's
wishes प्रतिकूलं वदतीति प्रतिकूलवादिन् ( वद् + णिनिः )
तस्मिन् talking against her wish Pārvati was least
prepared to listen to such an adverse criticism of her
beloved, hence प्रवेपमानाधरलक्ष्यकोपया—( प्र + √वेप् +
शानच् ) प्रवेपमानेन ( कम्पमानेन ) अधरेण ( अधरोष्ठेन ) लक्ष्यः
( अनुमेयः ) कोपो यस्याः सा प्रवेपमानाधरलक्ष्यकोपा, तया
whose anger could be guessed by her quivering the
nether lip. It is well-known that the lower-lip begins
to tremble if an attempt is made to speak while in
anger. उपान्तलोहिते—अन्तस्य समीपं उपान्तं ; उपान्तयोः
( प्रान्तभागयोः ) लोहिते ( रक्ते ) उपान्तलोहिते red at the