काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

त्रयोदशोऽध्यायः अर्थहरणेष्वालेख्यप्रख्यादिभेदाः।
आलेख्यप्रख्यपरिसङ्ख्याः (८)। सदृशसञ्चारणं समक्रमः (१)।
यथा—"अस्ताद्रिवेश्मनि दिशो वरुणप्रियाया-
स्तिर्यक्कथञ्चिदपयन्न्रणमास्थितायाः।
गण्डैकपार्श्वमिव कुङ्कुमपङ्कचुम्बि
बिम्बं रुचामधिपतेररुणं रराज ॥"
यथा च—"प्राग्दिशः प्रतिकलं विलसन्त्याः
कुङ्कमारुणकपोलतलेन।
साम्यमेति कलितोदयरागः
पश्य सुन्दरि तुषारमयूखः ॥"
अलङ्कृतमनलङ्कृत्याभिधीयत इति विभूषणमोषः (२)।
यथा—"कुवलयसिति मूले बालचन्द्राङ्कुराभं
तदनु खलु ततोऽग्रे पाकपीताग्रपीतम्।
अभिनवरविरोचिर्द्धूमधूम्रं शिखाया-
मिति विविधविकारं दृश्यते दैपमर्चिः ॥"
अत्रार्थे—"मनाङ्गुले नीलं तदनु कपिशोन्मेषमुदरे
ततः पाण्डु स्तोकं स्फुरदरुणलेखं च तदनु।
शिखायामाधूम्रं धृतविविधवर्णक्रममिति
क्षणादर्चिर्द्दैपं दलयति तमः पुञ्जितमपि ॥"
क्रमेणाभिहितस्यार्थस्य विपरीताभिधानं व्युत्क्रमः (३)।
यथा तत्रैव—"श्यामं शिखाभुवि मनागरुणं ततोऽधः
स्तोकावपाण्डुरघनं च ततोऽप्यधस्तात्।
आपिञ्जरं तदनु तस्य तले च नील-
मन्धं तमःपटलमर्द्दति दैपमर्चिः ॥"
सामान्यनिबन्धे विशेषाभिधानं विशेषोक्तिः (४)।
यथा—"इत्युद्गते शशिनि पेशलकान्तदूती-
संलापसञ्चलितलोचनमानसाभिः।

---

१ A. रगुणं.