काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये एकादशोऽध्यायः। ५७

श्लिष्टस्य प्रश्नोत्तरेण हरणम्—
“यस्यां भुजङ्गवर्गः कर्णायतेक्षणं कामिनीवदनं च ”
यथा च—“किं करोति कियत्कालं वेश्यावेश्मनि कामुकः।
कीदृशं वदनं वीक्ष्य तस्याः कर्णायतेक्षणम्॥”
यमकस्य यमकेन हरणम्—
“वरदाय नमो हरये पतति जनो यं स्मरन्नपि न मोहरये।
बहुशश्चक्रन्द हतां मनसि दितिर्येन दैत्यचक्रं दहता॥”
यथा च—चक्रं दहतारं चक्रन्द हतारम्।
खड्गेन तवाजौ राजन्नरिनारी॥
एवमन्योन्यसमन्वये¹ऽन्येऽपि भेदाः।
नन्विदमुपदेश्यमेव न भवति।
यदित्थं कथयन्ति—“पुंसः कालातिपातेन चौर्यमन्यद्विशीर्यति।
अपि पुत्रेषु पौत्रेषु वाक्चौर्यं च² न शीर्यति॥”
“अयमप्रसिद्धः प्रसिद्धिमानहम्, अयमप्रतिष्ठः प्रतिष्ठावानहम्,
अप्रक्रान्तमिदमस्य संविधानकं प्रक्रान्तं मम, गुडूचीवचनोऽयं मृद्वी-
कावचनोऽहम्, अनादृतभाषाविशेषोऽयमहमादृतभाषाविशेषः, प्र-
शान्तज्ञातृकमिदं, देशान्तरितकर्त्तृकमिदम्, उ³च्छ(त्स)न्ननिबन्धन-
मूलमिदं, म्लेच्छितकोपोनिबन्धनमूलमिदमित्येवमादिभिः कारणैः
शब्दहरणेऽर्थहरणे वा⁴भिरमेत” इत्यवन्तिसुन्दरी।
“त्रिभ्यः पदेभ्यः प्रभृति त्वश्लिष्टेभ्यो हरणम्” इत्याचार्याः।
यथा—“स पातु वो यस्य जटाकलापे
स्थितः शशाङ्कः स्फुटहारगौरः।
नीलोत्पलानामिव नालपुञ्जे
निद्रायमाणः शरदीव हंसः॥”
यथा च—“स पातु वो यस्य हतावशेषा-
स्तत्तुल्यवर्णाञ्जनरञ्जितेषु।
लावण्ययुक्तेष्वपि वित्रसन्ति
दैत्याः स्वकान्तानयनोत्पलेषु॥”

---

१ B अन्योन्यसंबन्धादन्येपि भेदाः. २ V न विशीर्यते. ३ V उत्सन्न. ४ A चा.