काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

५६ काव्यमीमांसायाम्

एकादशोऽध्यायः शब्दहरणम्।
परप्रयुक्तयोः शब्दार्थयोरुपनिबन्धो हरणम्। तद्द्विधा परित्याज्य-
मनुग्राह्यं च। तयोः शब्दहरणमेव तावत्पञ्चधा पदतः, पादतः,
अर्द्धतः, वृत्ततः, प्रबन्धतश्च [इति]। “तत्रैकपदहरणं न दोषाय” इत्या-
चार्याः। “अन्यत्र द्व्यर्थपदात्” इति यायावरीयः। तत्र श्लिष्टस्य
श्लिष्टपदेन हरणम्—
“दूराकृष्टशिलीमुखव्यतिकरान्नो किं किरातानिमा-
नाराद्ध्यावृतपीतलोहितमुखान्किं वा पलाशानपि।
पान्थाः केसरिणं न पश्यत पुरोऽप्येनं वसन्तं वने
मूढा रक्षत जीवितानि शरणं यात प्रियां देवताम् ॥”
यथा च—“मा गाः पान्थ प्रियां त्यक्त्वा दूराकृष्टशिलीमुखम्।
स्थितं पन्थानमावृत्य किं किरातं न पश्यसि ॥”
श्लिष्टपदैकदेशेन हरणम्—
“नाश्चर्यं यदनार्याप्तावस्तप्रीतिरयं मयि।
मांसोपयोगं कुर्वीत कथं क्षुद्रहितो जनः ॥”
यथा च—“कोपान्मानिनि किं स्फुरत्यतितरां शोभाधरस्तेऽधरः
किं वा चुम्बनकारणाद्दयित नो वायौर्विकारादयम्।
तस्मात्सुभ्रु सुगन्धिमाहितरसं स्निग्धं भजस्वादरा-
न्मुग्धे मां सरसं ब्रुवन्निति तया गाढं समालिङ्गितः॥”
श्लिष्टस्य यमकेन हरणम्—“हलमपारपयोनिधिविस्तृतं
प्रहरता हलिना समराङ्गणे।
निजयशश्च शशाङ्ककलामलं
निरवधीरिताकुलमासुरम् ॥”
यथा च—“दलयता विशिखैर्बलमुन्मदं
निरवधीरिताकुलमासुरम्।
दशसु दिक्षु च तेन यशः सितं
निरवधीरिताकुलमासुरम् ॥”

---

१ A पुरः, २ V मुक्त्वा. ३ B चुंबनकारणादपि तनोर्वायोर्विकारादयं.