कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

पृष्ठम् ११०

XXIII, ३, १४-५, २७ कौषीतकिब्राह्मणे ११०
सन्म्राडुदिति वा अस्य रूपम् ।१४। क ईं व्यक्ता नरः सनीळा इति मारुतम् ।१५। तस्य
तद् ब्राह्मणं यत् प्रशुकीयस्य⁴ ।१६। प्र यन्तु वाजास्तविषीभिरग्नय इति तिलोळधिकाः
समूळ्हे⁵ ।१७। आ त्वेतामुपमव ईमहे वयमिति ।१८। ⁶एति वा वै प्रेति वा प्रायणीय-
रूपम् ।१९। ⁷तस्मादावन्ति च प्रवन्ति च चतुर्थेऽहन्त्सूक्तानि शस्यन्ते प्रायणीयरूपेण⁷
।२०। पुनःप्रायणीयं हि चतुर्थमहः ।२१। हुवे वः सुद्योत्मानं सुवृक्तिमिति जातवेदसीयम्
।२२। तस्य तद् ब्राह्मणं यन्मरुत्वतीयस्य ।२३। वसुं न चित्रमहसं गृणीष इति समूळ्हे⁸
।२४। घृतनिर्णिक् ब्रह्मणो गातुमेरयेति ।२५। ⁹एति वा वै प्रेति वा प्रायणीयरूपम् ।२६।
तस्मादावन्ति च प्रवन्ति च चतुर्थेऽहन्त्सूक्तानि शस्यन्ते प्रायणीयरूपेण⁹ ।२७। पुनःप्राय-
णीयं हि चतुर्थमहः ।२८। अथोक्थ्यान्युपेत्य सृक्त्वा षोळशिनमुपयन्ति ।२९। षोळशकलं
वा इदं सर्वम् ।३०। अस्यैव सर्वस्याप्त्यै ।३१। अन्नं चतुर्थेनाह्नाप्नुवन्ति ।३२। अनुष्टुभं छन्द
एकविंशं स्तोमं वैराजं साम ।३३। उदीचीं दिशं शरदमृतूनाम् ।३४। साध्यांश्चाम्यांश्च¹⁰
देवान् देवजाते ।३५। बृहस्पतिं च चन्द्रमसं चाधिपती¹¹ ।३६ ।।३।।
^1 L. P. omit तस्योक्तं ब्राह्मणम् ^2 ER. ऋतावृधा ^3 L. (var.) द्विपदा (wrongly
ascribes this reading to IO.) ^4 L. P. Here read the passages २२ and २३ ^5 L. (var.)
समूढा ^6-6 L. P. आवादवाद्रदै चतुर्थस्याह्ने ^7-7 L. P. omit ^8 L. P. जातवेदसीयं
^9-9 L. P. आवादवाद्वै चतुर्थस्याह्नः प्रायणीयरूपम् ^10 L. P. ०श्राप्यांश्च ^11 L. P. Passage
३६ is repeated; here ends Khaṇḍa 9 and Chapter XXII
पशवः पञ्चममहः पाङ्क्तं ।१। तद्वस्य निदानम् ।२। पशवः पङ्क्तिरिति ।३। तस्यै-
तानि छन्दोरूपाणि ।४। वृषभवद् धेनुमद् दुग्धवद् घृतवन्मद्वद् रयिमद् वाजवदध्या-
सवदिति ।५। इमम् षु वो अतिथिमुषर्बुधमित्याज्यम् ।६। रायः सूनो सहसो मर्त्येष्वेति
राय इति रयिमत् ।७। रयिमदिति वा अस्य रूपम् ।८। अध्यासवत् तत् पङ्क्ते रूपम् ।९।
जागतं जगतप्रातःसवनो ह्येष त्र्यहः ।१०। ¹इति नु व्यूळ्हे¹ ।११। उद्धृत्यैतदग्निं तं मन्ये
यो वसुरिति समूळ्हे पाङ्क्तम् ।१२। पाङ्क्तं पञ्चममहः ।१३। यदेतद्वहस्तद्देताः ।१४। अस्तं
यं यन्ति धेनव इति ।१५। धेनुमदिति वा अस्य रूपम् ।१६। बर्हतः प्रउगः ।१७। पशवः
पञ्चममहः ।१८। बार्हताः पशवः पशूनामेवाप्त्यै ।१९। यत् पाञ्चजन्यया विशेति मरुत्वती-
यस्य प्रतिपत् ।२०। पाञ्चजन्य्येति तत् पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।२१। इत्था हि सोम इन्मद
इति महद् पाङ्क्तं तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।२२। अवितासि सुन्वतो वृक्तबर्हिष इति षट्पदाः
।२३। षड् वा ऋतवः संवत्सरः ।२४। संवत्सरस्यैवाप्त्यै ।२५। तासां गायत्रीशंसं शस्त्रमिति
ह स्माह कौषीतकिः ।२६। तद् वा अत्र समृद्धं यद् गायत्रीशंसम् ।२७। तद् यदष्टाभिरष्टा-

पृष्ठम् १११

111 पृष्ठ्यषडहः XXIII, 4, २८-5, ४०
भिरक्षरैः प्रणौति ।२८। तद् गायत्र्यै³ रूपम् ।२९। मरुत्वां इन्द्र वृषभो रणायेति विज्ञात-
त्रैष्टुभं सवनधरणं तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।३०। वृषभो रणायेति वृषभवत् ।३१। तदेतस्याह्नो
रूपम् ।३२। अयं ह येन वा इदामिति मरुत्वतीयं गायत्रम् ।३३। गायत्रमर्धदिनो
ह्येष त्र्यहः⁴ ।३४ ।।४।।
^1-1 ER. omits ^2 L. P. संपन्नं; L. wrongly reports IO. reading as अतिसमृद्धं
^3 L. P. गायत्री ^4 L. P. Here ends Khaṇḍa 1
महानाम्न्यः पृष्ठं भवन्ति ।१। महानाम्नीभिर्वा इन्द्रो वृत्रमहन् ।२। तं वृत्रं हत्वा यन्तं
देवताः प्रत्युपातिष्ठन्त ।३। पराञ्च्यो¹ हास्मादग्रेऽपक्रान्ता बिभ्यत्यस्तस्थुः ।४। तं प्रजापतिः
पप्रच्छाशको हन्तू३ मिति ।५। एवा ह्येवेति प्रत्युवाचानिरुक्तम् ।६। अनिरुक्त उ वै प्रजा-
पतिः ।७। तत् प्राजापत्यं रूपम् ।८। तमग्निः पप्रच्छाशको हन्तू३ मिति ।९। एवा ह्यग्र
इति प्रत्युवाच ।१०। तं स्वो महिमा पप्रच्छाशको हन्तू३ मिति ।११। स हास्मादग्रेऽपक्रान्तो
बिभ्यत् तस्थौ ।१२। एवा हीन्द्रेति प्रत्युवाच ।१३। तं पूषा पप्रच्छाशको हन्तु३ मिति
।१४। एवा हि पूषन्निति प्रत्युवाच ।१५। तं देवाः² पप्रच्छुरशको हन्तु३ मिति ।१६।
एवा हि देवा इति प्रत्युवाच ।१७। तानि वा एतानि पञ्चपदानि पुरीषमिति शस्यन्ते ।१८।
सो ऋच एव वेला³ ।१९। ता वा एताः शक्तर्यः ।२०। एताभिर्वा इन्द्रो वृत्रमशकदद्धन्तुम्
।२१। तद् यदाभिर्वृत्रमशकदद्धन्तुम् ।२२। तस्माच्छकर्यः शक्त्यो हि ।२३। प्रत्यस्मै पिपी-
षते यो रयिवो रयिंतमस्त्यमु वो अप्रहणमिति त्र्यस्तृचाः ।२४। अस्माअस्मा इदन्धस
इति बृहतों दशमीं करोति ।२५। एवा ह्यसि वीरयुरिति त्वेव स्थिता पुरीषस्य समाना-
भिव्याहारा ।२६। तथा स स्तोत्रियेण समो वातिशयो वा संपद्यते ।२७। यदिन्द्र नाहु-
षीष्वांत साम्नः प्रगाथः ।२८। यद् वा पञ्च क्षितीनामिति पञ्चेति तत् पञ्चमस्याह्नो
रूपम् ।२९। इन्द्रो मदाय वावृध इति महद् पाङ्क्तं तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।३०। प्रैवं ब्रह्म
वृत्रतूर्येष्वाविविथेति षट्पदाः ।३१। तासामुक्तं ब्राह्मणम् ।३२। अभूरेको रयिपते रयीणा-
मिति विज्ञातत्रैष्टुभं सवनधरणं तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।३३। रयिपते रयीणामिति रयिमत्
।३४। रयिमदिति वा अस्य रूपम् ।३५। अध्यासवत् तत् पङ्क्ते रूपम् ।३६। तमिन्द्रं वाजया-
मसीति निष्केवल्यम् ।३७। स वृषा वृषभो भुवदिति वृषभवत् ।३८। तदेतस्याह्नो रूपम्
।३९। गायत्रं गायत्रमध्यंदिनो ह्येष त्र्यहः⁴ ।४० ।।५।।
^1 L. P. पराञ्च्यो ^2 L. P. विश्वे देवाः ^3 BM¹. वेलाः ^4 L. P. Here ends
Khaṇḍa 2

"? No, in line 8: "पङ्क्ते".
In line 19: there is प ङ् क िं -> wait, where is the त?
Wait, in Devanagari ligature ङ्क्त:
Sometimes ङ्क्त is written with ङ् + क + त beneath.
Look at line 19:
प
ङ्
below it is क्त? No, it looks like ङ् + क with ि on top: wait, does it have a loop for त?
Wait, compare "पङ्क्ते" in line 8 and line 13:
Line 8: "प ङ् क ् त े" - look at the ligature: it has ङ्, and hanging from it is क्त!
In line 19: look at the ligature: it has ङ्, and hanging from it is क्त! With an i-matra!
Wait, in old font, ङ्क्त has ङ् on top, क् attached, and त at the bottom.
So it is "पङ्क्तिं"! Let's look very carefully: yes, it has the small horizontal bar of त at the bottom! It is "पङ्क्तिं".

Line 26:
"तामिन्द्रः प्रतिजिगीषन् पर्वन्-पर्वञ्छेपास्युदकृन्तत् ।६। इन्द्रो³ वै"
Wait, "पर्वन्-पर्वञ्छेपास्युदकृन्तत्":
पर्वन्-प

' or 'द' or 'ध'?
Wait, look at the letter: 'द' with 'ू': 'दू'?
Wait, could it be "मोदु"? But it has a long ू: look at the curl underneath: 'ू'.
Wait, is it 'षू'? Look at 'ष' in 'षष्ठमहः': the top is flat, square-like.
Here, the letter after 'मो' has a rounded back, like 'द' or 'ष'?
Wait, look at 'इन्द्र' right before it: 'द' has a round curve.
The letter in question has a round curve at the top, and a tail, and ू underneath! That is 'दू'!
Wait, could it be "मोदू" or "मो षू"?
Wait, let's check RV 8.69.16 or 8.97:
Wait, is there a hymn starting "मरुत्वां इन्द्र..."?
Wait! RV 8.80.3: "मरुत्वां इन्द्र..."?
Let's check RV 8.68.1: no.
Wait, RV 8.93?
Wait! Look at the word: "मरुत्त्वां इन्द्र मोदू इति" - wait, could it be "मोदू" (or "मो षू" where ष looks like द)?
Wait, look at the footnote on that page or nearby? No footnote on that word.
Let's look at

XXIV, 1, १-२, १६ कौषीतकिब्राह्मणे 116
अभिजित् ।१। अभिजिता वै देवा अभ्यजयन्निमांस्त्रींल्लोकान् ।२। तस्मात् स त्र्या-
वृच्चतुरुद्यो¹ भवति ।३। विश्वजिताजयन्निमाश्चतस्रो दिशः ।४। तस्मात् स चतुरावृत्त्यु-
दयो² भवति ।५। अभिजिदभिजिता वै देवा अभ्यजयन् ।६। तदु हान्विवेव³ षषञ्ज⁴ ।७।
यदजितं पर्यशिष्यत तद् विश्वजिताजयन् ।८। विश्वमजयेमेति वा उ⁵ विश्वजित् ।९।
तौ वा एताविन्द्राग्नी एव यदभिजिदभिश्वजितौ ।१०। अग्निरिवाभिजित् ।११। अग्निह्रीदं
सर्वमभ्यजयत् ।१२। इन्द्रो विश्वजित् ।१३। इन्द्रो हीदं सर्वं विश्वमजयत् ।१४। स वा
अभिजिदुभयसामा सर्वस्तोमो भवति ।१५। ⁷-रथन्तरमेवास्य प्रत्यक्षं पृष्ठं भवति ।१६।
आरंभवे पवमाने बृहत्-⁷ ।१७। तस्मादुभयानि सूक्तानि शस्यन्ते बार्हतराथन्तराणि ।१८।
तस्य प्र वो देवायाग्नये यद् बाहिष्ठं तदग्नय इत्येते उभे तदाज्यम् ।१९। प्र व इति तद्
राथन्तरं रूपम् ।२०। बृहदर्च विभावसो इति बृहद् बार्हतम् ।२१। उभौ माधुच्छन्दस-
गार्त्समदौ प्रउगौ संप्रवयेत् ।२२ ।।१।।
¹ BM². चतुरावृत्त्युदयो ² BM². त्र्यावृच्चतुरुदयो ³ L. (var.) ह न्विहैव, ह न्विवेव,
हन्दिर्वैव; P. ह न्विहैव ⁴ L. P. ससञ्ज ⁵ L. P. व; L. (var.) omits, also as here
⁶ ER. EM. omit ⁷-⁷ L. P. omit
वायव्यां पुरोरुचं शस्त्वाथोभे¹ वायव्ये तृचे ।१। ऐन्द्रवायवीं पुरोरुचं शस्त्वाथोभे²
ऐन्द्रवायवे तृचे ।२। अथ पुरोरुचमथोभे तृचे ।३। अथ पुरोरुचमथोभे तृचे ।४। एवमेव
संप्रवयेत्³ ।५। माधुच्छन्दसान्येव पूर्वाणि तृचानि करोति गार्त्समदान्युत्तराणि ।६। तदु
वा आहुः किं तदुभौ संप्रवयेत्³ ।७। माधुच्छन्दस एव प्रउगे सति गार्त्समदं वैश्वदेवमुपरि-
ष्टान्माधुच्छन्दसस्य वैश्वदेवस्य पर्याहरेत् ।८। तद् वा अत्रैकं⁴ निरुक्तबार्हतम्⁵ ।९। विश्वे
देवास आ गत शृणुता म इमं हवम् ।१०। एवं बर्हिनिं षीदतेति ।११। बर्हिरिति तद् बार्हतं
रूपम् ।१२। अथ माधुच्छन्दसं सारस्वतं शस्त्वा⁶ तस्यैवोत्तमया परिविदध्यादिति ।१३।
ऐकाहिकं प्रातःसवनं स्यादिति सा स्थितिः ।१४। एकाहो वा अभिजित् ।१५। प्रतिष्ठा
वा एकाहः प्रतिष्ठित्यै एव⁷ ।१६ ।।२।।
¹ L. P. शस्त्वाथो उभे ² As ¹ L. (var.) as here ³ L. P. add नाद्रियेत
⁴ L. (var.) अत्रैतं ⁵ P. निरुक्तं बा०; L. P. Here ends Khaṇḍa 1 ⁶ L. P. omit
⁷ L. P. add आ त्वा रथं यथोतय इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदिदं वसो सुतमन्ध इत्यनुचर एष एव
नित्य एकाहातानस्तस्योक्तं ब्राह्मणम्
117 अभिजित् XXIV, 3, १-5, ३
जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति गौरिवीतीं¹ पूर्वं शस्त्वेन्द्र पिब तुम्यं सुतो मदायेत्येतस्मिन्
बार्हते पञ्चचं निविदं दधाति ।१। इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचमिति हैरण्यस्तूपं² पूर्वं
शस्त्वा या त ऊतिरवमा या परमेत्येतस्मिन् बार्हते नवचं निविदं दधाति ।२। एवं नु
यदि रथन्तरं पृष्ठं भवति ।३। यद्यु बृहत् ।४। बार्हते पूर्वं शस्त्वा राथन्तरयोनिविदो³
दध्यादिति ।५। एकसूक्ते निष्केवल्यमरुत्वतीये स्यातामिति सा स्थितिः ।६। पिबा सोम-
मभि यमुग्र तर्दस्त्वम् हुहि यो अभिभूत्योजा इत्युभे अभिवती ।७। तदभिजितो रूपम् ।८।
अथ नित्यमेवैकाहिकं तृतीयसवनम्⁴ ।९। एकाहो वा अभिजित् ।१०। प्रतिष्ठा वा एकाहः
प्रतिष्ठित्यै एव⁵ ।११ ।।३।।
¹ L. P. गौरिवीतीयं ² L. P. हैरण्यस्तूषीयं ³ L. P. ऐकाहिकयोर्नि० ⁴ L. P. add
स्यादिति सा स्थितिः ⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 2
¹-स्वर्भानुहं वा आसुर-¹ आदित्यं तमसाविध्यत् ।१। तस्यात्रयस्तमोऽपजिघांसन्त एतं
सप्तदशस्तोमं त्र्यहं पुरस्ताद् विषुवत उपायन् ।२। तस्य पुरस्तात् तमोऽपजघ्नुः ।३। तत्
पुरस्तादसीदत् ।४। त एतमेव त्र्यहमुपरिष्टाद् विषुवत उपायन् ।५। तस्योपरिष्टात्² तमो
ऽपजघ्नुः ।६। ³-तत् परस्तादसीदत्-³ ।७। तद् य एवंविद्वांस एतं⁴ त्र्यहमुभयतो विषुवन्त-
मुपयन्ति ।८। उभाभ्यामेव ते लोकाभ्यां यजमानाः पाप्मानमपहते ।९। तान् वै स्वर-
सामान इत्याचक्षते ।१०। एतैहं वा अत्रय आदित्यं तमसोऽस्पृण्वत⁵ ।११। तद् यदस्पृण्वत⁵
।१२। तस्मात् स्वरसामानः ।१३। तदेतदृचाभ्युदितम्⁶ ।१४। यं वै सूर्यं स्वर्भानुस्तमसा-
विध्यदासुरः ।१५। अत्रयस्तमन्वविन्दन् नह्यन्ये अशक्नुवन्निति ।१६। स्वरसामानो ह वा
एतेनाभ्युक्ताः ।१७। कद्वन्ति मरुत्वतीयानि भवन्ति ।१८। कद्वन्तो निष्केवल्येषु प्रगाथाः
।१९। को वै प्रजापतिः ।२०। प्रजापतिः स्वरसामानः ।२१। आनुष्टुभानि निविद्धानानि
भवन्ति ।२२। आपो वा अनुष्टुप् ।२३। आपः स्वरसामानः ।२४। अद्भिर्होदं सर्वम-
नुस्तब्धम् ।२५। उभयतो ह्यमुमादित्यमापोऽवस्ताच्चोपरिष्टाच्च ।२६। तदेतदृचाभ्युदितम्⁷
।२७। या रोचने परस्तात् सूर्यस्य याश्चावस्तादुपतिष्ठन्त आप इति ।२८ ।।४।।
¹-¹ L. P. स्वर्भानुहासुर ² L. P. तस्य परस्तात् ³-³ L. P. omit ⁴ L. P. add
सप्तदशं स्तोमं ⁵ L. P. ०पस्पृण्वत ⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 3 ⁷ L. P. Here
ends Khaṇḍa 4
आ यज्ञैर्देव मर्त्य इति प्रथमस्य स्वरसाम्न आज्यमावद् राथन्तरम् ।१। बृहद् वयो
हि भानव इति द्वितीयस्य बृहद् बार्हतम् ।२। अग्न ओजिष्ठमा भरेति तृतीयस्यावद्

कौषीतकिब्राह्मणम्

[पृष्ठम् ११८]

XXIV, 5, ४-6, २३ कौषीतकिब्राह्मणे 118

रथन्तरम्¹ ।३। माधुच्छन्दसः प्रथमस्य स्वरसाम्नः प्रउगः ।४। गार्त्समदो द्वितीयस्य ।५।
औष्णिह आत्रेयस्तृतीयस्य ।६। तेषामुक्तं ब्राह्मणम् ।७। अन्वायत्ता मरुत्वतीयानां प्रति-
पदनुचरा अन्वायत्ता ब्राह्मणास्पत्यास्त्यनहरूपेण ।८। तेषामुक्त्तं ब्राह्मणम् ।९। क स्य वीरः
को अपश्यदिन्द्रमिति प्रथमस्य स्वरसाम्नो मरुत्वतीयं केति कद्वत् ।१०। कया शुभा
सवयसः सनीळा इति द्वितीयस्य कयेति कद्वत् ।११। गायत् साम नभन्यं यथा वेरिति
तृतीयस्य ता कर्मापतरस्मा इति कर्मेति कद्वत् ।१२। को वै प्रजापतिः ।१३। प्रजा-
पतिः स्वरसामानः ।१४। यज्जायथा अपूर्व्येत्येतस्मिन्ह हैके बृहतीतृतीये स्तोत्रियेत्र्यन्वहं
स्वराणन्वन्वायतयन्ति ।१५। ते यदि तथा कुर्युः ।१६। एतावेव स्तोत्रियानुरूपावेषा
धाया ।१७। कण्वयो अतसीनामिति कद्वान् प्रगाथस्तस्योक्तं ब्राह्मणम्³ ।१८। अथ
रथन्तरस्य योनिरस्तस्या उक्तं ब्राह्मणम्³ ।१९। यमिन्द्र दधिषे त्वमिति द्वृचोऽनेकपातितायै⁴
।२०। नेदसौ बृहत्येकाकिनीव शस्तासदिति⁵ ।२१। इन्द्र तुभ्यमिन्मघवन्नभूमेति विज्ञात-
श्रैष्ठ्य

।१५।
Line 3:
स वै यज्ञक्रतुः समृद्धो य उक्थ्यः ।१६। पञ्चदश ह्यस्य स्तोत्राणि भवन्ति ।१७।
Line 4:
पञ्चदश शस्त्राणि ।१८। तानि त्रिंशत् स्तुतशस्त्राणि ।१९। स विराजमभिसंपद्यते
Line 5:
।२०। श्रीर्विराळन्नाद्यम् ।२१। श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै श्रियो विराजोऽन्नाद्य-
Line 6:
स्योपाप्त्यै⁷ ।२२ ।।४।।

Footnotes left page:
¹ L. P. add भवन्ति
²⁻² L. P. तान्युद्धृत्यान्यानि प्राजापत्यान्यनिरुक्तानि
³ IO. ॰न्येवाधीयन्ते ⁴ ER. यद् ⁵ L. P. प्रत्यक्षं वै॰ ⁶ L. P. ॰मेड्हन्
⁷ L. P. Here ends Khaṇḍa 9

Closing of adhyaya:
इति तृतीयदशके चतुर्थोऽध्यायः

RIGHT PAGE:
Header:
121 कौषीतकिब्राह्मणे विषुवत् XXV, 1, १–२, ३२

Section 1 (Khaṇḍa 1):
Line 7:
आपस्तपोऽतप

कौषीतकिब्राह्मणे (पृ. १२२)

XXV, 3, १-४, २ कौषीतकिब्राह्मणे 122
¹ L. तस्योर्ध्वं ²-² L. P. मानुमती तृतीया ³ L. P. सूर्यवान्तैष्टुभस्तृचक्षसो वासिष्ठः
⁴-⁴ L. P. omit ⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 2 ⁶ L. P. omit इति ⁷ L. समर्धयन्ति
⁸ L. ताःसंशस्ता; P. ताः शंसस्ता ⁹ L. P. एकविंशतिरनुष्टुभो भवन्ति तासा०; L. (var) as
here ¹⁰ L. P. add आ त्वा रथं यथोतय इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदिदं वसो सुतमन्य
इत्यनुचर एष एव नित्य एकाहातानस्तस्योक्तं ब्राह्मणं
कया शुभा सवयसः सनीळा इति मरुत्वतीयम् ।१। शुभा भा इत्येतेन रूपेण ।२। त्यं
सु मेषं महया स्वर्विदमिति जागतमधारयो दिव्या सूर्यं दृश इति सूर्यवत् ।३। तदेतस्याह्नो
रूपम् ।४। जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेत्येतस्मिंस्त्रैष्टुभे निविदं दधाति ।५। अप ध्वान्तमूर्णुहि
पूर्धि चक्षुरित्येतेन रूपेण ।६। ता वा उभय्यस्त्रिष्टुब्जगत्यः शस्यन्ते ।७। त्रिष्टुब्जगत्योर्ह
वा एष आहित आदित्यः प्रतिष्ठितस्तपति¹ ।८। तदेनं प्रत्यक्षाप्नुवन्ति² ।९। बृहदेत-
स्याह्नः पृष्ठं स्यादिति हैक आहुः ।१०। बार्हतो वा एष य एष तपति ।११। ³तदेनं स्वेन
रूपेण समर्धयन्ति³ ।१२। बृहदेतत् तपतीति वदन्तः ।१३। अथो अपृष्ठं वा एतद् यन्महा-
दिवाकीर्त्यम् ।१४। अथैते एव प्रत्यक्षे पृष्ठे यद् बृहद्रथन्तरे ।१५। तस्माद् बृहदेवैतस्याह्नः
पृष्ठं स्यादिति ।१६। यद्यु सूर्यवती प्रगाथे बृहत् कुर्युः ।१७। सूर्यवतश्च प्रगाथाने तस्यैवाह्नो⁴
रूपेण ।१८। इन्द्रः किल श्रुत्या अस्य वेदेत्युक्तमुख्यीया सा हि जिष्णुः पथिकृत् सूर्ययेति
सूर्यवती ।१९। तदेतस्याह्नो रूपम् ।२०। महादिवाकीर्त्यमेवैतस्याह्नः पृष्ठं स्यादिति सा
स्थितिः ।२१। ⁵असो वावृतदेतत् प्रत्यक्षं साम योऽसौ तपति⁵ यन्महादिवाकीर्त्यम् ।२२।
तदेनं स्वेन साम्ना समर्धयन्ति⁶ ।२३। तद्वैके त्रिष्टुप्सु कुर्वन्ति ।२४। त्रैष्टुभो वा एष य एष
तपति ।२५। तदेनं स्वेन रूपेण⁷ समर्धयन्ति ।२६। बृहतीषु स्यादित्य्⁸ हैक आहुः ।२७।
बार्हतो वा एष य एष तपति ।२८। तदेनं स्वेन रूपेण⁷ समर्धयन्ति⁹ ।२९। जगतीषु स्या-
दिति त्वेव स्थितम् ।३०। जगतो वा एष य एष तपति ।३१। तदेनत् स्वेन छन्दसा
समर्धयति¹⁰ ।३२ ।३।
¹ BM¹. BM². प्रतितिष्ठित० ² L. P. Here ends Khaṇḍa 3 ³-³ L. P. omit
⁴ L. ०नेतस्याह्नो ⁵-⁵ L. P. एतद्वै प्रत्यक्षं साम ⁶ L. (var.) समर्धयति ⁷ L. P.
च्छन्दसा ⁸ L. P. स्यादिति ⁹ L. P. तदेनं ¹⁰ P. समर्धयन्ति; L. P. Here
ends Khaṇḍa 4
विभ्राड् बृहत् पिबतु सोम्यं मध्विति स्तोत्रियस्तृचो विभ्राड् भ्राजो महि सूर्यो दृश
इति विवान् आजिष्मान्त्सूर्यवान् ।१। तदेतस्याह्नो रूपम् ।२। वि सूर्यो मध्ये अमुचद्

विषुवत् (पृ. १२३)

123 विषुवत् XXV, 4, ३-5, २४
रथं दिव इत्यनुरूपो विवान्त्सूर्यवान् ।३। जागतम्¹ वै समानं छन्दः ।४। विश्वाहा त्वा
सुमनसः सुचक्षस इति त्वेव स्थितः सौर्यः सौर्यस्य² ।५। ज्योग् जीवाः प्रति पश्येम सूर्य-
त्येतेन रूपेण ।६। बण्महाँ असि सूर्यति सूर्यवान्त्सामप्रगाथः ।७। तदेतस्याह्नो रूपम् ।८।
अथ³ बृहद्रथन्तरयोर्योनी⁴ शंसति ।९। इन्द्रः किल श्रुत्या अस्य वेदेत्युक्तमुख्यीया स हि
जिष्णुः पथिकृत् सूर्ययेति सूर्यवती ।१०। तदेतस्याह्नो रूपम् ।११। शं नो भव चक्षसा शं
नो अह्नेति त्वेव स्थिता सौरी सौर्यस्य² ।१२। तत् सूर्य द्रविणं धेहि चित्रमित्येतेन रूपेण
।१३। य एक इद्धव्यश्चर्षणीनामिति त्रैष्टुभम् ।१४। दिव्यानि दीपयोऽन्तरिक्षेत्येतेन रूपेण
।१५। एवं नु यदि महादिवाकीर्त्यं पृष्ठं भवति ।१६। यद्यु वै बृहत् स्वयोनौ कुर्युः ।१७।
बृहत आतानं शस्त्वा रथन्तरस्य योनिं शंसति ।१८। इन्द्रः किल श्रुत्या अस्य वेदेत्युक्तमु-
ख्यीया स हि जिष्णुः पथिकृत् सूर्ययेति सूर्यवती ।१९। तदेतस्याह्नो रूपम्¹ ।२० ।४॥
¹ L. P. जागत उ ² L. P. सूर्यस्य ³ BM¹. BM². omit ⁴ BM¹. BM². ०र्योनीं
⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 5
द्यौर्न य इन्द्राभि भूमार्य इति त्रैष्टुभमिन्द्रः कुत्साय सूर्यस्य साताविति सूर्यवत् ।१।
तदेतस्याह्नो रूपम् ।२। न चेत् स्वयोनौ ।३। श्रायन्त इव सूर्यमिति¹ सूर्यवान्स्तोत्रियः²
।४। तदेतस्याह्नो रूपम् ।५। यद् द्याव इन्द्र ते शतमित्यनुरूपः सहस्रं सूर्या इति सूर्यवान्
।६। तदेतस्याह्नो रूपम् ।७। यः सत्राहा विचर्षणिरीति सामप्रगाथस्तनूष्वप्सु सूर्य इति
सूर्यवान् ।८। तदेतस्याह्नो रूपम् ।९। अथ बृहद्रथन्तरयोर्योनौ³ शंसति ।१०। इन्द्रः किल
श्रुत्या अस्य वेदेत्युक्तमुख्यीया तस्या उक्तं ब्राह्मणम् ।११। य एक इद्धव्यश्चर्षणीनामिति
त्रैष्टुभं तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।१२। एवं नु यदि बृहत् स्वयोनौ वास्वयोनौ वा कुर्युः ।१३।
अनुभयसामानं चेत् कुर्युः ।१४। समानमोक्थमुख्यीयै ।१५। उद्धरेद् बृहद्रथन्तरयोर्योनी
।१६। तमु ष्टुहि यो अभिभूत्योजा इति त्रैष्टुभम् ।१७। गीर्भिर्वर्ध वृषभं चर्षणीनामित्ये-
तेन रूपेण ।१८। समानमुत्तरम् ।१९। अभि त्यं मेषं पुरुहूतम्ऋग्मियमिति जागतमार्दत् सूर्यं
दिव्यारोहयो दृश इति सूर्यवत् ।२०। तदेतस्याह्नो रूपम् ।२१। ता वा उभय्यस्त्रिष्टुप्-
जगत्यः शस्यन्ते ।२२। त्रिष्टुब्जगत्योर्ह वा एष आहित आदित्यः प्रतिष्ठितस्तपति ।२३।
तदेनं प्रत्यक्षं स्पृशन्ति⁴ ।२४ ।५॥
¹ ER. सूर्यं इति ² ER. सूर्यवान् प्रगाथः ³ L. P. ०र्योनिं; L. (var.) as here
⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 6

?
Yes, "ऋतुर्जन्त्रीयं" (ऋ-त-ु-र्-ज-न-्-त-्-र-ी-य-ं).

Now let's check Page 125:
Header:
125 विषुवत् XXV, 7, ३६-9, ८

Text:
L28: तेन रूपेण ॥३५॥ ताश्चतुश्चत्वारिंशत् ॥३६॥ पतङ्गास्तिस्रस्ताः सप्तचत्वारिंशत् ॥३७॥
L29: उरुं नो लोकमनु नेषि विद्वानिति त्रिःशस्तया परिधानीयया ताः पञ्चाशत् ॥३८॥ पूर्वा
L30: एकपञ्चाशतं ॥३९॥ ता एकशतगृचो भवन्ति तासामुक्तं ब्राह्मणम्¹¹ ॥४० ॥7॥

Footnotes:
¹ L. P. omit ² L. P. ॰दत्रैव ³ L. P. ॰यतीति ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 7
⁵ L. P. कौषीतकी; L. (var.) as here ⁶ L. P. omit त्रयोदशर्चम्; read उद्बृह् (for उद्भूत);
L. (var.) as here ⁷ L. P. add सर्वहरेर्वां ⁸ L. P. सर्वहरेर्वां ⁹ P. ॰नस्तिंश

Left Page (p. 126)

वाकः ।८। न तमसं¹ एतं² यथायथमेव तमुपाकुर्युः³ ।९। तत् तस्य समृद्धम् ।१०। तथा
यथायथमुपांश्वन्तर्यामौ हूयेते ।११। तदु तयोः समृद्धमिति ।१२। वासिष्ठमाप्रीसूक्तं सं
रश्मिभिस्ततनः सूर्यस्येति सूर्यवत् ।१३। तदेतस्याह्नो रूपम् ।१४। शुक्लं⁴ एतस्याह्नः
पिङ्गाक्षो होता स्यादिति हैक आहुः ।१५। अमुं वा एतेनाह्नेप्सन्ति योऽसौ तपति ।१६।
तद् यथा श्रेयांसमाहरन्नुपयादेवं तत् ।१७। यथोपपादमिति त्वेव स्थितम् ।१८। शस्त्रे-
णैवैतस्याह्नो रूपं संपादयेयुः⁷ ।१९। सौर्यः पशुरुपालम्भ्यः सवनीयस्य ।२०। स उपांशु
भवति ।२१। स यस्तं निर्ब्रूयात् ।२२। यस्तं तत्र ब्रूयात् ।२३। दुश्चर्मा किलासी⁸ भविष्य-
तीति⁹ तथा ह स्यात् ।२४। ते वा एते चत्वार एव पशव उपांशु भवन्ति ।२५। सौर्यः
सावित्रः प्राजापत्यो वाग्देवत्य इति ।२६। अथान्ये निरूक्ताः ।२७। अथ त्रीन्त्स्वर-
साम्न आवृत्तानुपयन्ति तेषामुक्तं ब्राह्मणम्¹⁰ ।२८ ॥९॥

¹ L. P. शमीष्येयुः ²⁻² L. P. तदहह्र्षीता ³ P. तमसा ⁴ L. एव तद्; P. एतद्
⁵ L. P. ॰पाकुर्यात्; L. (var.) ॰पकुर्युः (wrongly attributes to IO.) ⁶ L. P. शुक्लं
⁷ L. P. उपेप्सेत्; L. wrongly reports that IO. reads संपादयियेयुः ⁸ L. किलासीति;
(var.) P. किलासीद्; ⁹ L. तद्भविष्यतीति; L. (var.), C. भविष्यसीति; ¹⁰ L. P. Here
ends Khaṇḍa 10

त्रयोदशमधिचरं¹ मासमाप्नुवन्ति यद् विश्वजितमुपयन्ति ।१। एतावान् वै संवत्सरो
यदेष त्रयोदशो मासः ।२। तदत्रैव सर्वः संवत्सर आप्तो भवति ।३। तमाहुरेकाहः षळह
इति ।४। यद्यन्वहं² षळहे क्रियते ।५। एकाहे तद् विश्वजिति क्रियते ।६। तद् वा इदं
बहुविश्वरूपं विश्वजिति क्रियते ।७। यत् सर्वाणि पृष्ठानि सर्वे स्तोमा उच्चावचाः
समवधीयन्ते ।८। वैराजमेवास्य प्रत्यक्षं पृष्ठं भवति ।९। माध्यंदिने पवमाने रथन्तरम्
।१०। बृहत् तृतीये³ पवमाने क्रियते ।११। शाकरं मैत्रावरुणस्य ।१२। वैरूपं ब्राह्म-
णाच्छंसिनः ।१३। रैवतमच्छावाकस्य ।१४। त एतं त्रयोदशमधिचरं मासमाप्नुवन्ति ।१५।
एतद्धि त्रयोदशम् ।१६। पृष्ठान्यनुपयन्ति⁴ ।१७। तस्याग्निं नरो दीधितिभिररण्योरिति
वैराजमाज्यम् ।१८। वैराजं पृष्ठं⁵ तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।१९। वासिष्ठमाज्यम् ।२०।
वासिष्ठं पृष्ठं तस्योक्तं ब्राह्मणम्⁶ ।२१। माधुच्छन्दसः प्रउगस्तस्योक्तं ब्राह्मणम्⁷ ।२२।
कया शुभा सवयसः सनीळा इति मरुत्वतीयम् ।२३। कद्वत् कयाशुभीयम् ।२४।
को वै प्रजापतिर्विश्वजित् ।२५। यावेवामू वैराजस्य स्तोत्रियानुरूपौ तौ स्तोत्रिया-

Right Page (p. 127)

नुरूपौ ।२६। तयोस्तथैव न्यूङ्खयति यथाद्यश्वतुर्थेऽहन् ।२७। न हि वैराजं तत् स्थानम-
न्यूङ्खनाय⁷ ।२८ ॥१०॥

¹ L. P. त्रयोदशं वा एतं; L. (var.) as here ² C. यद्यच्च ³ L. तृतीय ⁴ L. पृष्ठान्य्॰
⁵⁻⁵ L. P. omit ⁶ L. P. add आ त्वा रथं यथोतय इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदिदं वसो
सुतमन्ध इत्यनुचर एष एव नित्य एकाहातानस्तस्योक्तं ब्राह्मणं ⁷ L. P. add एषा धाय्येषोहेन्द्रः
(P. repeats एषा धाय्या) प्रगाथोऽथ बृहद्रथन्तरयोर्योनिं शंसति

तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठमिति निष्केवल्यम् ।१। यज्ञो वै भुवनेषु ज्येष्ठः ।२। यज्ञ उ वै
प्रजापतिर्विश्वजित् ।३। अथ यत्¹ षष्ठस्याह्णस्तृतीयसवनं तत् तृतीयसवनम् ।४। प्राजा-
पत्यं वै षष्ठमहः ।५। प्रजापतिर्विश्वजित् ।६। एकाऽहिकी प्रतिपद् ।७। एकाहो वै विश्व-
जित् ।८। प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्यै एव² ।९। तदाहुरथ कस्माद् विश्वजिति
सर्वपृष्ठ एकाहे तृतीयसवने शिल्पानि शस्यन्ते कस्मादग्निष्टोमे मध्यंदिन³ इति ।१०। ये
वा इमेऽवाञ्चः प्राणास्तानि शिल्पानि⁴ ।११। पुरुषो वै यज्ञः ।१२। तस्य य ऊर्ध्वा
प्राणास्तत् प्रातःसवनम् ।१३। आत्मा मध्यंदिनः ।१४। येऽवाञ्चस्तत् तृतीयसवनं
तानि शिल्पानि ।१५। तस्मात् तृतीयसवने शिल्पानि शस्यन्ते⁵ ।१६। एतद्ध्येषामाय-
तनम् ।१७। अथ यदग्निष्टोमे⁶ सत्रिये⁷ सांवत्सरिके विश्वजिति सर्वपृष्ठे⁸ मध्यंदिने⁹
शिल्पानि शस्यन्ते ।१८। आत्मा वै पृष्ठानि¹⁰ ।१९। प्राणाः शिल्पानि ।२०। न वा
अन्तरेणात्मानं प्राणाः स्थायन्ते ।२१। न प्राणानन्तरेणात्मा ।२२। नो एतन्नाना ।२३।
तस्मादग्निष्टोम एवापि¹¹ मध्यंदिने शिल्पानि शस्यन्ते ।२४। नेत् प्राणेभ्य आत्मानमपा-
दधानीति ।२५ ॥११॥

¹ L. P. यदि ² L. P. add अभि वाननुचरस्तस्योक्तं ब्राह्मणम् ॥११॥ ³ L. P. माध्यंदिन
⁴ ER. पृष्ठानि ⁵ L. P. क्रियन्ते ⁶ L. P. कस्मादग्नि॰ ⁷ L. P. सात्रिके ⁸ L. P. omit
⁹ L. P. माध्यंदिने ¹⁰ P. पृष्ठानि ¹¹ L. P. add विश्वजिति

अथो प्रजापतिर्वै विश्वजित् ।१। सर्वं वै प्रजापतिर्विश्वजित्¹ ।२। तत् सर्वेण सर्वमा-
प्नोति य एवं वेद² ।३। तत्राग्निमारुते रौद्रीं शस्त्वा होतैवैवाममृतं पङ्क्त्यूशंसं शंसति ।४।
पाङ्क्तो वै यज्ञो यज्ञस्यैवाप्त्यै ।५। नेदच्छ्वावाकस्य शिल्पमन्तरयामेति³ ।६। अथो रुद्रो
वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च देवानाम् ।७। अतिच्छन्दाश्छन्दसाम् ।८। विश्वजिदेकाहानाम् ।९।
तदेनत्⁴ स्वेन छन्दसा समर्धयति ।१०। ⁵तस्य तिसृषु न्यूङ्खयति⁵ ।११। न्यूङ्खयितुं

[पृष्ठम् १२८]

XXV, 12, १२–13, २७ | कौषीतकिब्राह्मणे | 128

⁶-चेद् म्रियेत⁷-⁸ ।१२। सर्वास्वेव⁷ न्यूङ्खयेत् ।१३। अन्नं वै न्यूङ्खः ।१४। अन्नं प्राणः⁹ ।१५।
प्राणाः शिल्पानि ।१६। प्राण⁹ एव तत् प्राणान्¹⁰ दधाति ।१७। अथो विश्वजिता वै
प्रजापतिः सर्वाः प्रजा असृजयत् सर्वमृद्धयत्¹¹ ।१८। एतद् वा एष जायते विश्वजिता
यो यजते ।१९। तस्माद्यूङ्खयति ।२०। न्यूङ्खमानक इव वै प्रथमं चिचर्षंश्चरति¹² ।२१।
तदेनममृताच्छन्दसोऽमृतत्वाय प्रजनयन्ति¹³ ।२२। तेऽमृतत्वमाप्नुवन्ति ये विश्वजितमुप-
यन्ति¹⁴ ।२३। सोऽग्निष्टोमः¹⁵ संतिष्ठते ।२४ ॥१२॥

¹ L. P. add तस्मात् सर्वपृष्ठानि (P. सर्वाणि पृष्ठानि) क्रियन्ते सर्वाणि शिल्पानि सर्वं वै
प्रजापतिर्विश्वजित् ² L. P. Here ends Khaṇḍa 12 ³ L. P. ॰मन्तर्यामिति; L. wrongly
reports that IO. reads ॰मन्तर्यामेति ⁴ L. P. तदेनं ⁵-⁵ L. P. तिसृष्वेवस्य न्यूह्वयेत्
⁶-⁶ L. (var.) चेद्रियेत, चेंद्रियेत (P.) ⁷ P. सर्वाश्चैव ⁸ P. प्राणाः ⁹ L. P. प्राणेषु
¹⁰ L. P. प्राणं ¹¹ L. P. add तस्माद् विश्वजित् ¹² L. चिचरिषुश्च॰; P. चिचरिषश्च॰;
BM¹. BM³. चिचर्षींश्च॰ ¹³ L. P. ॰नयति ¹⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 13 ¹⁵ L. P.
स सर्वस्तोमः सर्वपृष्ठोऽग्निष्टोमः

यः सत्रियः¹ सांवत्सरिको विश्वजित् ।१। प्रतिष्ठा वा अग्निष्टोमः प्रतिष्ठित्यै एव ।२।
एकाह उ चेद् विश्वजिद् रात्रिसत्रस्य वा विषुवानतिरात्र एव स्यात् ।३। स कृत्स्नो विश्व-
जिद् योऽतिरात्रः ।४। अर्धं वै विश्वजितोऽह्ना क्रियते ।५। अर्धं राज्या ।६। सर्वपराजिदु
हैव स योऽन्यत्र सर्ववेदसाद् वा सत्राद् वा क्रियते ।७। सर्वज्यानिर्हैव सा ।८। योऽन्यत्र
विश्वजितः सर्वं ददाति ।९। विश्वजिच्चेत् सर्वमेव ।१०। सर्वमु चेद् विश्वजिदेव ।११।
यो ह वै न सर्वं ददाति सर्वं ददामीति² ब्रुवन् ।१२। कर्तनपत्यमेव³ तज्जीयते⁴ प्र वा मीयते
इति ह स्माह ।१३। सहस्रं वैनमवरुन्ध इति ह स्माह कौषीतकिः ।१४। सर्वं वै तद्
यत् सहस्रम् ।१५। सर्वं विश्वजित् ।१६। तत्⁵ सर्वेण ⁶-सर्वमाप्नोति य एवं वेद-⁶ ।१७।
वत्सच्छवीनं⁷ परिदधीत ।१८। रिचिचान इव वा एतस्यात्मा भवति यः सर्वं ददाति
।१९। वत्सं वै पशवो वाञ्छन्ति ।२०। पुनर्मा पशवो वाञ्छन्त्विति⁸ ।२१। उदुम्बरे वसेत्
।२२। ऊर्जा अन्नाद्यमुदुम्बरः ।२३। ऊर्जाऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै ।२४। नैषादे वसेत् ।२५। एतद्
वा अवराध्य॑मन्नाद्यं यन्निषादः ।२६। अवराध्यस्यान्नाद्यस्योपाप्त्यै ।२७ ॥१३॥

¹ L. P. सात्रिकः ² L. P. ददानीति ³ L. P. गर्तं॰ ⁴ L. P. तद्दीयते ⁵ L. omits
⁶-⁶ L. P. सर्वमाप्नुवानीति; here ends Khaṇḍa 14 ⁷ L. P. वत्सच्छवीं ⁸ L. P.
वाञ्छदानिति; L. (var.) as here

[पृष्ठम् १२९]

129 | विश्वजित् | XXV, 14, १–२२

वैश्ये वसेत् ।१। वैश्यो वै पुष्यतीव ।२। यद् वैश्येऽन्नाद्यं तस्योपाप्त्यै ।३। क्षत्रिये वसेत्
।४। एतद् वै परार्ध्यमन्नाद्यं यत् क्षत्रियः ।५। परार्ध्यस्यान्नाद्यस्योपाप्त्यै ।६। ब्राह्मणे
समानगोत्रे वसेत् ।७। यत् समाने¹ गोत्रेऽन्नाद्यं तस्योपाप्त्यै ।८। संवत्सरं चरेदधःसंवेश्य-
फालकृष्टाह्यप्रतिगृह्णन्नान्नं याचन्निदं तत्तदनुवसानः ।९। तत्तेनानुवस्ते ।१०। द्वादशरात्रं
चरित्वाथन्त्यस्यै बुभूषायै स्यादिति ह स्माह कौषीतकिः ।११। द्वादश वै मासाः संवत्सरः
।१२। सा संवत्सरस्य प्रतिमेति ।१३। प्राजापत्यान्यनिरुक्तानि होत्राणामाज्यानि भवन्ति
।१४। तस्य ता नः शक्तं पार्थिवस्य युञ्जन्ति ब्रघ्नमरुषं ता हि शश्वन्त ईळते तमीळिष्व
यो अर्चिषेति वा स्तोत्रियाः ।१५। ये षष्ठस्याह्नः स्तोत्रियास्ते विश्वजितोऽनुरूपाः ।१६।
प्राजापत्यं वै षष्ठमहः ।१७। प्रजापतिर्विश्वजित् ।१८। इतरे पञ्च तदुक्थम् ।१९। पर्यासैः
परिदधति ।२०। प्रतिष्ठा वै पर्यासः ।२१। प्रतिष्ठित्या एव प्रतिष्ठित्या एव² ।२२ ॥१४॥

¹ BM¹. BM². समान ² L. P. Here ends Khaṇḍa 15

इति तृतीयदशके पञ्चमोऽध्यायः
10

/श्व? In this font, 'श्व' has a loop that looks like 'भ्व' or 'श्व'. Look at line 12 of left page: "त्रयस्त्रिंशश्च स्तोमौ". In "श्वेतकेतुः", it is श्वेतकेतुः!
Wait, what is "ाहर्गिर्णुगलोप"? Let's read character by character:
ह
स्मा
हा
ह (with repha? no, ह with nothing)
र्णि or र्गि: it has a loop with repha: र्गि
then णु or र्नु or र्गु? It has a curved bottom: र्गु? No, look: it's 'र्ग' with 'ु'? "र्ग्लव"?
Wait, could it be "ह स्माहार्गिर्गलव" -> wait, "गार्ग्यो गलव"?
Wait, look at the first consonant: it's not ह, it's 'ग' with aa = गा!
Wait! Look at the letter: is it "गा" or "हा"?
"ह स्माह गा..." -> "ह स्माह गार्ग्यो गलव इति श्वेतकेतुः"?
Wait, look at: "ह स्माह" then "गार्गि" or "काहर्गि"?
Let's search mental memory of Kauṣītaki Brāhmaṇa 26.4:
Who discusses the defect being pointed out by the sadas

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image:

[Page 132]

XXVI, 3, १३-5, ८ कौषीतकिब्राह्मणे 132

।१२। ताभिर्वशममहस्तायते$^{11}$ ।१३। अन्तः$^{12}$ षष्ठमहः ।१४। अथ पुनस्ततिरेव सप्तममहः
।१५। तस्मात् ततवन्ति सप्तमेऽहन्त्सूक्तानि शस्यन्ते प्रायणीयरूपेण ।१६। पुनःप्रायणीयं
हि सप्तममहः ।१७ ॥३॥

$^1$ L. P. °प्लुवन् $^2$ L. P. तान् $^3$ P. आसान् $^4$ L. P. अथैतौ $^5$ L. °र्विंशः स्तोमो
$^6$ L. (var.) तथा (for अथ) $^7$ IO. BM$^1$. °र्विंश $^8$ ER. °ममुपु° $^9$ L. तास्त
$^{10}$ L. P. षड्ढतवः $^{11}$ L. P. Here ends Khaṇḍa 7 $^{12}$ L. P.

पृष्ठम् १३४

XXVI, 6, २८–8, ११ । कौषीतकिब्राह्मणे । 134

।२७। तदुक्थ्यं³ संतिष्ठते ।२८। तस्य सामिध्यो प्रथमस्याह्नः⁴ ।२९। अयं वै⁵ लोकः
प्रथमश्छन्दोमः ।३० ॥६॥

पादटिप्पण्यः :
¹ L. adds पञ्चर्चं; P. adds पञ्चर्चं । ² IO. परावतन्देवे । ³ P. तदुक्थं । ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 10 । ⁵ L. P. omit ।

अन्तरिक्षलोको द्वितीयः ।१। असौ लोक उत्तमः ।२। तस्मान्महद्वन्ति मध्यमेऽहन्त्सू-
क्तानि शस्यन्ते ।३। महद्धीदमन्तरिक्षम् ।४। अथो अभ्यारब्धवन्ति स्युः ।५। परमेवै-
तदहरभिवदति ।६। परमेवैतदहरभ्यारभ्य वसन्तीति ह स्माह कौषीतकिः ।७। अग्निं
वो देवमग्निभिः सजोषा इत्याज्यम् ।८। यदा महः संवरणाद् व्यस्थादिति महद्वत् सदभ्या-
रब्धवत् ।९। ¹⁻¹त्रैष्टुभः प्रउगः⁻¹ ।१०। कुविदङ्ग नमसा ये वृधास इति वायव्यं वृद्धवत्²
।११। महद्वद्धचेतदहः³ ।१२। अत एवोत्तरं⁴ तृचमैन्द्रवायवं यावत्तरस्तन्त्वो यावदोज
इति ।१३। यावन्नरश्रथसा दीध्याना इत्यभ्यारब्धवत् ।१४। प्रति वां सूर उदिते सूक्तै-
रिति मैत्रावरुणम् ।१५। मित्रं हुवे वरुणं पूतदक्षमित्यभ्यारब्धवत्⁴ ।१६। अप स्वसुरु-
षसो नग् जिहीत इत्याश्विनम् ।१७। अधामधा गोमधा वां हुवेमेत्यभ्यारब्धवत्⁵ ।१८।
अयं सोम इन्द्र तुभ्यं सुन्व इत्यैन्द्रम् ।१९। महान् वीर ब्रह्मकृतिं जुषाण इत्यभ्यारब्धवत्
।२०। प्र ब्रह्माणो अङ्गिरसो नक्षन्तेति वैश्वदेवम् ।२१। प्र क्रन्दजुर्गभन्यस्य वेत्वित्यभ्या-
रब्धवत् ।२२। उत स्या नः सरस्वती जुषाणेति सारस्वतम् ।२३। वर्ध शुभ्रे स्तुवते रासि
वाजानिति वृद्धवत्⁶ ।२४। महद्वद्धचेतदहः ।२५। राथन्तरं पृष्ठं बार्हतं शस्त्रम् ।२६। तन्मि-
थुनं प्रजात्यै रूपम्⁷ ।२७ ॥७॥

पादटिप्पण्यः :
¹⁻¹ L. P. omit । ² L. P. महद्वद्वृद्धवत् । ³ L. P. महद्वन्मह° । ⁴ L. P. °मिति महद्वत् सदभ्या° । ⁵ L. P. °मेति महद्वत् सदभ्या° । ⁶ L. P. वृद्धवन्महद्वत् । ⁷ L. P. Here ends Khaṇḍa 11 ।

महां इन्द्रो नृवदा चर्षणिप्रा इति त्रैष्टुभानां प्रथमं मरुत्वतीयानाम् ।१। महद्वत् सद-
भ्यारब्धवत्¹ ।२। इमा उ त्वा पुरुतमस्य कारोरेति द्वितीयम् ।३। हव्यं वीर हव्या
हवन्त इत्यभ्यारब्धवत्² ।४। क स्य वीरः को अपश्यदिन्द्रमिति तृतीयम् ।५। सुखरथमी-
यमानं हरिभ्यामित्यभ्यारब्धवत्³ ।६। महश्चित्त्वमिन्द्र यत एतानिति चतुर्थम् ।७।
महद्भिरूति त्र्यसो वरुतेति महद्वत् सदभ्यारब्धवत् ।८। तमस्य द्यावापृथिवी सचेतसेति⁴
पञ्चमम् ।९। यदेतु कृण्वानो महिमानमिन्द्रियमिति महद्वत् सदभ्यारब्धवत् ।१०। ⁵⁻त्रैष्टु-
भजागते जागतं जगन्मध्यंदिनो ह्येष त्र्यहः⁻⁵ ।११। त्वं महां इन्द्र तुभ्यं ह क्षा इति त्रैष्टु-

पृष्ठम् १३५

135 । छन्दोमाः । XXVI, 8, १२–10, २

भानां प्रथमं निष्केवल्यनाम् ।१२। महद्वत् सदभ्यारब्धवत्¹ ।१३। त्वं महां इन्द्र यो ह
शुष्मैरिति द्वितीयं महद्वत् ।१४। महद्वद्धचेतदहः² ।१५। अपूर्व्या पुरुतमान्यस्मा इति
तृतीयम् ।१६। महे वीराय तवसे तुरायेति महद्वत् सदभ्यारब्धवत् ।१७। तां सु ते कीर्तिं
मघवन् महित्वेति चतुर्थम् ।१८। महद्वत् सदभ्यारब्धवत् ।१९। इमां ते धियं प्र भरे
महो महीमिति⁴ पञ्चमम् ।२०। महद्वत् सदभ्यारब्धवत् ।२१। ⁵⁻त्रैष्टुभजागते जागतं
जगन्मध्यंदिनो ह्येष त्र्यहः⁻⁵ ।२२। पञ्च पञ्च सूक्तानि निष्केवल्यमरुत्वतीययोः शस्यन्ते
मध्यमे छन्दोमे ।२३। पशवो वै छन्दोमाः ।२४। पाङ्क्ताः पशवः ।२५। पशूनामेवाप्त्यै⁷
।२६। ⁵⁻तानि दश संपद्यन्ते ।२७। दशदशिनी विराट् ।२८। श्रीर्विराडन्नाद्यम् ।२९।
श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै⁻⁵ ।३० ॥८॥

पादटिप्पण्यः :
¹ L. P. महद्वद्धचेतदहः । ² L. P. इति महद्वत् सदभ्यारब्धवत् । ³ L. P. °मियमिति महद्वत् सदभ्या° । ⁴ L. P. add जागतं । ⁵⁻⁵ L. P. omit । ⁶ L. P. सदभ्यारब्धवत् । ⁷ L. P. Here ends Khaṇḍa 12 ।

हिरण्यपाणिमूतय इति सावित्रम् ।१। अपां नपातमवस ¹⁻इति महद्वत् सदभ्यारब्धवत्⁻¹
।२। मही द्यौः पृथिवी च न इति द्यावापृथिवीयं महद्वत् ।३। महद्वद्धचेतदहः ।४।
युवाना पितरा पुनरित्यार्भ्वम् ।५। इन्द्रेण च मरुत्वतादित्येभिश्च राजभिरित्यभ्यारब्धवत्
।६। देवानामिदवो महदिति² वैश्वदेवम् ।७। वामं नो अद्य सवितर्वमन् वामं वरुणं शंस्य-
मिति महद्वत् सदभ्यारब्धवत् ।८। इमा नु कं भुवना सीषधामेति द्विपदाः ।९। इन्द्रश्च
विश्वे च देवा इत्यभ्यारब्धवत् ।१०। विश्वे देवा ऋतावृध इति वैश्वदेवं वृद्धवत्³ ।११।
महद्वद्धचेतदहः ।१२। गायत्रं गायत्रतृतीयसवनो ह्येष त्र्यहः ।१३। वैश्वानरो अजीजन-
दिति वैश्वानरीयम् ।१४। क्ष्मया वृधान ओजसेति वृद्धवत् ।१५। महद्वत् सदभ्यारब्धवत्⁴
।१६। कद्ध नूनं कधप्रिय इति मारुतमभ्यारब्धवत् ।१७। दूतं वो विश्ववेदसमिति जात-
वेदसीयम् ।१८। अग्ने मूळ महां असीति वा ।१९। अष्टर्चमष्टमस्याह्नः ।२०। पूर्वं तु स्थितम्
।२१। महां आरोहनं दिव इति महद्वत् सदभ्यारब्धवत्⁴ ।२२। गायत्रं गायत्रतृतीय-
सवनो ह्येष त्र्यहः ।२३। इत्याग्निमारुतसूक्तानि ।२४। इत्येतस्याह्नः सूक्तानि ।२५।
तदुक्थ्यं⁵ संतिष्ठते ।२६। तस्य सामिध्यो द्वितीयस्याह्नः⁶ ।२७ ॥९॥

पादटिप्पण्यः :
¹⁻¹ L. P. इत्यभ्यारब्धवत् । ² L. P. add नवर्चं । ³ L. P. वृद्धवन्महद्वत् । ⁴ L. P. महद्वद्धचेतदहः । ⁵ P. तदुक्थं । ⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 13 ।

अन्तो गतिर्नवममहः ।१। असौ द्यौरसौ लोकः ।२। तस्माद् गतवन्ति नवमेऽहन्त्सू-

पृष्ठम् १३६

XXVI, 10, ३–12, १४ | कौषीतकिब्राह्मणे | 136

क्तानि शस्यन्ते ॥३॥ अगन्म महा नमसा यविष्ठं सोमस्य मा तवसं वक्ष्यप्र इत्येते उभे
तदाज्यम् ॥४॥ अगन्मेति गतवत् ॥५॥ तदन्तरूपम् ॥६॥ अन्तो नवममहः ॥७॥ ऐतीव वा
अन्तं गत्वा ॥८॥ कद्र्चङ् हि तत इयात् ॥९॥ अस्थूरत्र धेनवः पिन्वमाना इति स्थितवत्
॥१०॥ तदन्तरूपम् ॥११॥ अन्तो नवममहः ॥१२॥ तिष्ठतीव वा अन्तं गत्वा ॥१३॥ कद्र्चङ्
हि तत इयात् ॥१४॥ अगन्म महा नमसा यविष्ठमित्येव तृचमाज्यं स्यादिति ह स्माह
पैङ्ग्यः ॥१५॥ अगन्मेति गतवत् ॥१६॥ तदन्तरूपम् ॥१७॥ अन्तो नवममहः ॥१८॥ ऐतीव
वा अन्तं गत्वा ॥१९॥ कद्र्चङ् हि तत इयात् ॥२०॥ अष्टाचत्वारिंशं स्तोमं किंतृचं व्यश्वु-
वीतेति ह स्माह कौषीतकिः ॥२१ ॥१०॥

सोमस्य मा तवसं वक्ष्यप्र इत्येतदुपशंसंसेत्¹ ॥१॥ तस्य तदेवान्तरूपं यद् भूतानुवादि
प्राञ्चं यज्ञं चक्रुम दिवः शशासुरिति ॥२॥ यदेतद् भूतमिवाभि ॥३॥ अत्र ²-न्वा अपि-²
स्तोमो न व्यामव्य³ इति ह स्माह पैङ्ग्यः ॥४॥ यद्युग्भिरेव⁴ स्तोमो व्याप्यत⁵ इति ॥५॥
अक्षरैर्ह वा ऋक् स्तोमं व्यश्नुते ॥६॥ अक्षरैर्ह पदैर्वा⁶ निविद् वा पुरोरुग् वर्चम् ॥७॥ व्यासो
ह वा उ तत्र स्तोमो भवति यत्र निविद् वा पुरोरुग् वा शस्यते ॥८॥ ⁷-तस्माद् व्याप्यत-⁷
एव ॥९॥ तृचमाज्यं स्याद्⁸ यददः पैङ्ग्यस्य वचसा⁹ ॥१०॥ उभे इति त्वेव स्थितम् ॥११॥
एतेन ह वा¹⁰ अह्ना¹⁰⁻¹¹ वसिष्ठश्च विश्वामित्रश्च-¹¹ समजायेताम् ॥१२॥ अभिसंजानाते ह
वा अस्मै स्वा श्रेष्ठ्याय य एवं वेद ॥१३॥ तस्मादुभे एव स्याताम् ॥१४॥ वासिष्ठं पूर्वं वैश्वा-
[

पृष्ठम् १३८

XXVI, 13, ३१–14, ३८ कौषीतकिब्राह्मणे 138
त इन्द्रियं परमं पराचैरिति चतुर्थम् ॥३१॥ परमं पराचैरिति निनर्तिः⁷ ॥३२॥ अन्तो नव-
ममहरः ॥३३॥ नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ॥३४॥ कद्रचङ् हि तत इयात् ॥३५॥ अहं भुव॑
वसु॑नः पूर्व्यस्पतिर्विभ॑जिते ध॒नजि॑ते॒ स्व॒र्जित् इति द्वे⁸ ॥३६॥ अहमुहमिति सप्रभृति ॥३७॥
यथा वै सोदर्कमेवं सप्रभृत्यन्तरूपम् ॥३८॥ जिते जित इति निनर्तिः⁷ ॥३९॥ अन्तो नवम-
महः ॥४०॥ नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ॥४१॥ कद्रचङ् हि तत इयात् ॥४२॥ ²⁻त्रैष्टुभजागते
जागतं जगन्मध्यंदिनो ह्येष त्र्यहः⁻² ॥४३॥ पञ्च⁹ सूक्तानि मरुत्वतीये शस्यन्त उत्तमे
छन्दोमे ॥४४॥ पशवो वै छन्दोमाः ॥४५॥ पाङ्क्ताः पशवः ॥४६॥ पशूनामेवाप्त्यै ॥४७॥
षळन्ततो निष्केवल्ये ॥४८॥ षड् वा ऋतवः संवत्सरः ॥४९॥ संवत्सरस्यैवाप्त्यै¹⁰ ॥५०॥
²⁻तान्येकादश संपद्यन्ते ॥५१॥ एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् ॥५२॥ त्रैष्टुभाः पशवः पशूना-
मेवाप्त्यै⁻² ॥५३ ॥१३॥

पादटिप्पण्यः (१३८)
¹ L. P. add जागतं ²⁻² L. P. omit ³⁻³ L. P. शूरैति निवृत्तिः ⁴ L. P. omit
⁵ L. P. नीव ⁶ L. P. add नृत्यति ⁷ L. P. निवृत्तिः ⁸ L. P. add जागते
⁹ P. पञ्च पञ्च ¹⁰ L. P. Here ends Khaṇḍa 16

अभि त्वा देव सवितरिति सावित्रम् ॥१॥ अभीत्यसौ¹ लोकः ॥२। तदमुष्य लोकस्य
रूपम् ॥३। प्र वां महि द्यवी अभीति द्यावापृथिवीयम् ॥४। महि द्यवी अभीति ²⁻तदमुष्य
लोकस्य रूपम्⁻² ॥५। इन्द्र इषे ददातु न इत्येका ते नो रत्नानि धत्तनेति³ द्वे ⁴⁻तत् तृचमार्थ-
वम्⁻⁴ ॥६। एकमेकं सुशस्तिभिरित्येकमेकमिति निनर्तिः⁵ ॥७। अन्तो नवममहः ॥८। नीव
वा अन्तं गत्वा नृत्यति ॥९। कद्रचङ् हि तत इयात् ॥१०। अथ वैश्वदेवं मनुः ॥११। सर्वं
आयुर्वै मनुः ॥१२। आयुरेव तद् यजे च यजमानेषु च दधाति⁶ ॥१३। विश्वे देवास आ
गतेति वैश्वदेवं भारद्वाजम्⁷ ॥१४। आ गतेति गतवत् ॥१५। तदन्तरूपम् ॥१६। अन्तो
नवममहः ॥१७। ऐतीव वा अन्तं गत्वा ॥१८। कद्रचङ् हि तत इयात् ॥१९। गायत्रं गायत्र-
तृतीयसवनो ह्येष त्र्यहः ॥२०। दिवि पृष्ठो⁸ अरोचतेति वैश्वानरीयम् ॥२१। दिवीति
तदमुष्य लोकस्य रूपम् ॥२२। मरुतो यस्य हि क्षय इति मारुतम् ॥२३। क्षय इति क्षितवत्
॥२४। तदन्तरूपम् ॥२५। अन्तो नवममहः ॥२६। क्षियतीव वा अन्तं गत्वा ॥२७। कद्रचङ्
हि तत इयात् ॥२८। अग्निहोता पुरोहित इति जातवेदसीयम् ॥२९। क्षयं पावकशोचिष
इति क्षयमिति⁷ क्षितवत् ॥३०। तदन्तरूपम् ॥३१। अन्तो नवममहः ॥३२। क्षियतीव वा
अन्तं गत्वा⁹ ॥३३। कद्रचङ् हि तत इयात् ॥३४। गायत्रं गायत्रतृतीयसवनो ह्येष त्र्यहः
॥३५। इत्याग्निमारुतसूक्तानि ॥३६। इत्येतस्याह्नः सूक्तानि ॥३७। तदुक्थ्यं¹⁰ संतिष्ठते ॥३८।

पृष्ठम् १३९

139 छन्दोमाः XXVI, 14, ३९–४४
तस्य सामिर्या तृतीयस्याह्नः ॥३९॥ अन्वहं द्विपदाः शस्यन्ते¹¹ ॥४०। पशवो वै छन्दोमाः
॥४१। यजमानच्छन्दसं द्विपदाः ॥४२। अधिच्छायामेव तत् पशूनां यजमानान् दधाति ॥४३।
अधीव वै पशून् पुरुषस्तिष्ठत्यधीव वै पशून्¹² पुरुषस्तिष्ठति¹³ ॥४४ ॥१४॥

पादटिप्पण्यः (१३९)
¹ L. P. अभीत्येव वा असौ ²⁻² L. P. निनृत्तिरन्तो नवममहर्नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति
कद्रचङ् हि तत इयात् ³ L. दत्त⁰ ⁴⁻⁴ L. P. इत्यार्भवे ⁵ L. P. निनृत्तिः ⁶ L. P.
add अत्रैव द्विपदास्तासामुक्तं ब्राह्मणम् ⁷ L. P. omit ⁸ L. P. पृष्ठो ⁹ IO. adds
नृत्यति ¹⁰ P. तदुक्थं ¹¹ L. P. add सर्वेषु छन्दोमेषु ¹² L. P. omit अधीव वै पशून्
¹³ L. P. Here ends Khaṇḍa 17

इति तृतीयदशके षष्ठोऽध्यायः

एकाहः प्रतिष्ठित्यैव ।१८ ।।३।।"

Wait, let's check footnotes on page 141:
¹ L. P. IO. ०गुदेतीति ² L. P. Here ends Khaṇḍa 1 ³-³ L. P. omit ⁴ L. P.
add सूक्तात् पूर्वौ द्वौ प्रगाथौ पिन्वन्त्यपीयया शंसंसतीति ⁵ L. P. जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेत्यैकाहिकं
Wait! In footnote 4: "पिन्वन्त्यपीयया शंसंसतीति" or "शंसतीति"?
Look at the footnote text: "पिन्वन्त्यपीयया शंसंसतीति" - wait, there is an anusvara: शं, then सं, then स, then ती, then ति: "शंसंसतीति" or "शंसतीति"?
Let's look at footnote 4: "पिन्वन्त्यपीयया शंसंसतीति" - yes, it actually has two dots or "शंसतीति"?
Wait, look at: "पिन्वन्त्यपीयया शंसतीति" - wait, the letters are: शं (śaṃ) स (sa) ती (tī) ति (ti). Wait, is there an extra letter? No, it's शंसतीति! Wait, let me look at: "शंसतीति". Yes, शं स ती ति. Wait, let

अन्नादी चान्नपती च ।१। इयं वा अन्नाद्यसावन्नपत्नी ।२। भद्रा च कल्याणी च ।३।
Line 8:
"भद्रा तत् सोमः ।४। कल्याणी तत् पशवः ।५। अनिलया चाभया च ।६। अनिलया"
Line 9:
"तद् वायुः ।७। न ह्येष इलयति ।८। अभया तन्मृत्युः ।९। न ह्येष बिभेति ।१०। अनाप्ता"
Line 10:
"चानाप्या च ।११। इयं ¹-वा अनाप्ता⁻¹ ।१२। असौ चौरनाप्या ।१३। अनाधृष्टा चाना-"
Line 11:
"धृष्या च ।१४। अयं वा अग्निरनाधृष्टो² ।१५। असावादित्योऽनाधृष्यो³ ।१६। अपूर्वा"
Line 12:
"चान्नात्तृव्या च ।१७। अपूर्वा तन्मनः ।१८। अन्नात्तृव्या तत् संवत्सरः ।१९। सोऽसावेव⁴"
Line 13:
"गृहपतियोंऽसौ तपति ।२०। एष हि गृहाणां पतिः ।२१। तस्यैतंव एव गृहाः ।२२। एष"
Wait, "गृहपतियोंऽसौ"?

पृष्ठम् १४४ (XXVII, 10, १२–11, २६ / कौषीतकिब्राह्मणे)

एवं शालायै ।१२। ते यथाप्रपन्नमुपनिष्क्रम्य ⁶⁻मार्जालीयन्त्वन्तेन नक्षत्रेषु चक्षुर्विंसृजन्ते
⁶⁻तच्चक्षुर्देवहितं शुक्रमुच्चरदिति⁻⁶ ।१३। ज्योतिर्वे नक्षत्राणि ।१४। ज्योतिरेव तदात्मन्
दधते⁹ ।१५। ते परया द्वारा हविर्धाने प्रपद्यन्ते ।१६। अथाध्वर्युरुत्तरस्य हविर्धानस्य
कूबरीमभिपद्याह सत्रस्यर्धिं गायेति ।१७। गायति सत्रस्यर्धिम् ।१८। तत् सत्रस्यर्धि-
माप्नुवन्ति ।१९। सर्वे साम्नो निधनमुपयन्ति ।२०। प्रतिष्ठा वै निधनं प्रतिष्ठित्यै एव
।२१। त ¹⁰⁻उत्तरेण हविर्धाने गच्छन्त्यधोक्षं वोत्तरस्यैन्द्रोमतिच्छन्दसं ⁻¹⁰ जपन्तः ।२२।
अतिच्छन्दसैव तदधोक्षं¹¹ पाप्मानमपघ्नते ।२३ ॥१०॥

पादटिप्पणी:
¹⁻¹ L. P. वाग्यताः संमील्यासत ² L. P. omit भूतानि ³ L. P. वाचंयमा ⁴ L. P. आसत ⁵ L. P. वाचमम्या° ⁶⁻⁶ L. P. omit ⁷ BM¹. दीक्षितो ⁸ BM¹. वेदयेंति ⁹ P. धत्ते ¹⁰⁻¹⁰ L. P. उत्तरस्य हविर्धानस्याधोक्षं सर्पन्त्यैन्द्री ¹¹ L. P. add यजमानाः

ते न्वा¹ उ वयमुत्तरेणैव हविर्धाने² परीमेति³ ह स्माह कौषीतकिः ।१। यज्ञस्यानु-
संचरं समर्षिभ्योऽनन्तर्हिता⁴ इति ।२। तेऽग्रेण हविर्धाने समुपविश्य कामं⁵ ध्यायन्ति⁶
⁷⁻यं यमिच्छन्ति⁻⁷ ।३। स उ हैभ्यः कामः समृध्यते ।४। ⁸⁻अथ य उ⁸⁻ बहुकामा भवन्ति
।५। भूर्भुवः स्वरित्येतास्ते व्याहृतीर्जपन्ति⁹ ।६। ते प्राञ्च उदञ्च उत्क्रम्य वाचं निह्व-
यन्ते¹⁰ ।७। नेद् वाक् पराच्यसदिति ।८। ¹¹⁻वाचमेव तदात्मन् दधते⁻¹¹ ।९। सुब्रह्मण्या¹²
वाचं विसृजन्ते¹⁰ ।१०। ब्रह्म वै सुब्रह्मण्या ।११। ब्रह्मणैव तद् वाचं विसृजन्ते ।१२। त
आग्नीध्रे¹³ सह राज्ञा संविशन्ते ।१३। तद् यथा राजानं वा राजमात्रं वा श्रान्तं वेश्म प्रपा-
दयेयुः ।१४। एवमेवैतत् सोमं राजानमहरहर्हविर्धानाभ्यामुपाह्वत्याग्नीध्रं¹⁴ प्रपादयन्ति
।१५। त आग्नीध्रे¹³ सह राज्ञा संविशन्ते¹⁵ ।१६। अथ यत् समूळ्हं दशरात्रमुपयन्ति ।१७।
सर्वेषामेव कामानामाप्त्यै ।१८। अथ यद् व्यूळ्हमुपयन्ति ।१९। सर्वेषामेव छन्दसामाप्त्यै
।२०। अथ यद् व्यूळ्हसमूळ्हा उपयन्ति ।२१। दशरात्रस्यैव नानात्वाय ।२२। समूळ्ह
उ हैवाग्र आस ।२३। तानि छन्दांस्यन्योन्यस्य स्थानमभिदध्युः ।२४। सर्वाणि प्रथमानि
स्याम सर्वाणि मध्यमानि सर्वाण्युत्तमानीति¹⁶ ।२५। अथो सर्वाण्येवैतच्छन्दांसि सर्वसवन-
भाञ्जि कुर्वन्ति¹⁷ ।२६ ॥११॥

पादटिप्पणी:
¹ P. नु वा ² L. P. omit; L. (var.) as here ³ L. P. परीम इति ⁴ L. P. सप्त ऋषिभ्यो° ⁵ L. P. कामान् ⁶ L. P. ध्यायन्ते ⁷⁻⁷ L. P. यत्कामा भवन्त्ययं नः कामः समृद्ध्यतामिति ⁸⁻⁸ L. P. ये ⁹ L. P. ०र्जपेयुः ¹⁰ L. विह्वयन्ते; P. विह्नयन्ते ¹¹⁻¹¹ L. P. omit ¹² L. P. ०ण्यायै ¹³ L. P. आग्नीधीये ¹⁴ L. ०वहृत्या० ¹⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 6 ¹⁶ L. P. omit इति ¹⁷ L. P. करोति

पृष्ठम् १४५ (दशममहः / XXVII, 12, १–१०)

गायत्रप्रातःसवनः प्रथमस्त्यहस्त्रिष्टुब्मध्यंदिनो जगत्तृतीयसवनः ।१। जगत्प्रातःस-
वनो द्वितीयस्त्यहो गायत्रमध्यंदिनस्त्रिष्टुप्तृतीयसवनः ।२। त्रिष्टुप्प्र्रातःसवनस्तृतीयस्त्यहो
जगन्मध्यंदिनो गायत्रतृतीयसवनः ।३। गायत्रप्रातःसवनं दशममहः ।४। तत् समा-
नाच्छन्दसः समानं छन्द उपसंगच्छन्ते ।५। अथ यद् दशममहरनुष्टुभमभिसंपादयति¹
।६। वाग् वा एतदहः ।७। वागनुष्टुप् ।८। वाच्येव तद् वाचं प्रतिष्ठापयन्ति ।९। तेऽमृतत्व-
माप्नुवन्ति ये दशममहरुपयन्ति ये दशममहरुपयन्ति² ।१० ॥१२॥

पादटिप्पणी:
¹ L. P. ०यन्ति ² L. P. Here ends Khaṇḍa 7

इति तृतीयदशके सप्तमोऽध्यायः

कौषीतकिब्राह्मणम् — पृष्ठम् १४६ (XXVIII, 1, १–३, ४)

प्रजापतिर्ह यज्ञं ससृजे ।१। तेन ह॑ सृष्टेन देवा ईजिरे ।२। तेन हेड्वा सर्वान् कामानापुः
।३। तस्य हेतराद्ध्यर्धमपनिदधुः² ।४। य एते प्रैषाश्च निगदाश्च ।५। अथेतरेण यज्ञेन
ऋषय ईजिरे ।६। ते ³-ह विजिज्ञुः-³ ।७। असर्वैण ह वै यज्ञेन यजामह॑ न वै सर्वान् कामा-
नाप्नुम इति ।८। ते ह श्रेमुः ।९। त एते॑ प्रैषाँश्च॑ निगदाँश्च ददृशुः ।१०। तेन ह॑ सप्रैषेण
सनिगदेनेष्ट्वा सर्वान् कामानापुः ।११। एतावन्तं ह वा उ प्रैषाश्च निगदाश्च ।१२।
यद्गभिर्यज्ञस्यानाप्तं तदेभिः सर्वमाप्स्याम इति ।१३ ॥१॥

पादटिप्पण्यः (१):
¹ ER. omits      ² L. P. ०म्पु०      ³-³ L. P. हविर्ज्ञ्जुः      ⁴ L. P. ०महे      ⁵ L. P. एतान्
⁶ BM¹. omits च      ⁷ BM². हि      ⁸ L. P. एते ह तै; L. (var.) as here

तानेतान् प्रैषानुपप्रैषान्¹ विश्वामित्रो ददर्श ।१। अथो पुरोळाशप्रैषान् ।२। अथैतर ऋषय
इतरान् ।३। तदाहुः कस्मान्मैत्रावरुण एव सर्वेभ्यः प्रेष्यतीति ।४। एता ह वै देवताः
प्रैषाणामाजिमीयुः ।५। तन्मित्रावरुणा² उज्जग्यतुः ।६। तस्मान्मैत्रावरुण एव सर्वेभ्यः
प्रेष्यति ।७। स वै तिष्ठन् प्रेष्यति ।८। तिष्ठन् वै वीर्यवत्तमः ।९। तिष्ठन्नाश्रुतवदनतमः³
।१०। वीर्यवतौमाश्रुतां देवेषु वाचमुद्यासमिति⁴ ।११। कुवक्रं⁵ इव प्रणतोऽनुब्रूयात् ।१२।
तथा ह वर्षुकः पर्जन्यो भवतीति ह स्माह कौषीतकिः ।१३। तद्ध स्म वै पुरासुररक्षांसानि⁶
हवींषि विमथ्नते⁷ ।१४। तत एता वामदेवोऽभिरूपा अपश्यदग्निर्होता नो अध्वर इति ।१५।
ताभिर्हाग्निं परिनिन्युः⁸ ।१६। ततो वै तानि रक्षांसि नाष्ट्रा अपजघ्निरे⁹ ।१७। जुषस्व
सप्रथस्तममिति जुष्टवतीमभिरूपामन्वाह ।१८। जुष्टवतीमभिरूपां देवेषु वाचमुद्यासमिति
।१९। इमं नो यज्ञममृतेषु धेहीति¹⁰ ।२०। स्तोकानेवैताभिरग्रये स्वदयति ।२१। एता ह वा
उ तेषां पुरोनुवाक्या एता याज्याः ।२२। तस्मादभिरूपा भवन्ति ।२३ ॥२॥

पादटिप्पण्यः (२):
¹ IO. प्रैषान्      ² L. तां मि०; P. तान् मि०      ³ L. तिष्ठन् वा उ श्रुत०; P. तिष्ठन् वा
उ श्रित०      ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 1      ⁵ P. ॐ वक्रं      ⁶ L. P. ०रक्षांसि
⁷ L. P. विबध्नते; L. (var.) विमन्थते, and as here      ⁸ L. P. परिनिन्युः; L. (var.) ०णिण्युः;
wrongly reports that IO. reads परिनिन्युः      ⁹ L. P. ०जज्ञिरे      ¹⁰ L. P. add विश्वामित्रः

वैश्वामित्रीं पुरोळाशस्विष्टकृतः पुरोनुवाक्यामन्वाह तस्या उक्तं ब्राह्मणम् ।१। वैश्वा-
मित्रीरनुसवनं पुरोळाशानां पुरोनुवाक्या¹ अन्वाह ।२। विश्वामित्रो ह्येतान् पुरोळाश-
प्रैषान् ददर्श सलोमतायै ।३। माधुच्छन्दस्यानुभिरूपे द्विदेवत्यानां प्रथमस्य पुरोनुवाक्ये

अच्छावाकीयम् — पृष्ठम् १४७ (XXVIII, 3, ५–4, ७)

अन्वाह ।४। मधुच्छन्दा² ह्येतान् द्विदेवत्यप्रैषान्³ ददर्श सलोमतायै ।५। गार्त्समदीं च
मैधातिथीं चोत्तरयोरभिरूपे अन्वाह ।६। मेधातिथीः प्रातःसवन उन्नीयमानेऽभ्योऽन्वाह
।७। मेधातिथिर्ह प्रातःसवन इन्द्राय सोमं प्रोवाच ।८। ता वा आवत्यो हरिवत्यो भवन्ति
पुरोनुवाक्यानुरूपेण ।९। ता वा ऐन्द्र्यो भवन्ति ।१०। ऐन्द्रो हि यज्ञक्रतुः ।११। ता वै
गायत्र्यो भवन्ति ।१२। गायत्रं प्रातःसवनम् ।१३। ता वै नवान्वाह ।१४। नव न्वा अत्र
चमसानुन्नयन्ति⁵ ।१५। षळु हैके प्रातःसवन उन्नीयमानेभ्योऽन्वाहूः ।१६। स्वयमच्छा-
वाकः सप्तमीम् ।१७। सप्त समोत्तरयोः सवनयोः ।१८। सप्त वै प्राञ्च आसीना वषट्-
कुर्वन्तीति वदन्तः ।१९। ⁶-तद् वै खलु-⁶ यथासूक्तमेवानुब्रूयात् ।२०। होतुह्येवैताः पुरो-
नुवाक्या भवन्ति ।२१। होतुर्ह्येवानुचमसमेताँश्चमसानुन्नयन्ति⁸ ।२२। अथ होत्राः संथ-
जन्ति ।२३। ⁹-यजमानमेव तदनूगतायै संप्रमुञ्चन्ति-⁹ ।२४। मित्रं वयं हवामह इति
मैत्रावरुण्या मैत्रावरुणः स्वयैव¹⁰ देवतया ।२५। यज्ञमुखस्यानवराध्यै ।२६। इन्द्र त्वा
वृषभं वयमित्यैन्द्र्या ब्राह्मणाच्छंसी ।२७। ऐन्द्रो हि यज्ञक्रतुः ।२८। मरुतो यस्य हि
क्षय इति मारुत्या पोता ।२९। यत्र ह तदिन्द्रं मरुतः पुपुवुः ।३०। तदेनानिन्द्रः सोमपी-
थेऽन्वाभजे ।३१। तस्मात् स मारुत्या पोता प्रथमतश्चानन्ततश्च यजति ।३२। अग्रे पत्नी-
रिहा वहेत्याग्निपात्नीवत्या त्वष्ट्रमत्या नेष्टा¹¹ ।३३। ¹²-त्वष्टा वै-¹² देवांनां पत्नीवतो
नेष्टुर्विजाम् ।३४। तस्मात् स आग्निपात्नीवत्या त्वष्ट्रमत्या नेष्टा प्रथमतश्चानन्ततश्च यजति
।३५। उक्षानाय वशानायेत्याग्नेय्याग्नीध्रः ।३६। अग्निं¹³ हि¹⁴ स समिन्धे ।३७। तस्मात्
स आग्नेय्याग्नीध्रः प्रथमतश्चानन्ततश्च यजति¹⁵ ।३८ ॥३॥

पादटिप्पण्यः (३):
¹ P. ०वाक्ये      ² BM². माधु०; ER. EM. (var.) मधुच्छन्दो      ³ ER. पुरोळाशप्रैषान्
⁴ P. मेधा०      ⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 2      ⁶-⁶ L. P. तदु वा आहुः; L. (var.) as here
⁷ L. wrongly reports IO. reading as यथासूक्तमनुब्रूयात्      ⁸ L. P. होतुह्येवैताँश्चमसानुचम-
समुन्नयन्ति; and add तस्माद्यथासूक्तमेवानुब्रूयात्      ⁹-⁹ L. P. तासामुक्तं ब्राह्मणं      ¹⁰ L. P.
स्वया; L. (var.) as here      ¹¹ L. P. add प्रथमतश्चानन्ततश्च यजति      ¹²-¹² L. P. अग्निवै;
L. (var.) as here      ¹³ L. P. अग्नीन्      ¹⁴ L. P. ह      ¹⁵ L. P. add अनुवषट्कुर्वन्त्या-
हुतीनामेव शान्त्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै अथैषाय होतुचमसतस्त्योक्तं ब्राह्मणम् ॥३॥

अथ यत्र ह तन्नाभानेदिष्ठो मानवोऽङ्गिरःसूपहवमीषे¹ ।१। स एतां होत्रामच्छावा-
कीयां² प्रोवाच³ ।२। स वा उपहूतायामिळायामाजगाम⁴ ।३। तस्मात् तन्न प्रवृणते⁵ ।४।
स वा एतस्मात् पूर्वस्मादुत्तरादवान्तरदेशादाजगाम⁶ ।५। तस्मादेतस्यां ⁷-दिश्यासीनो
ऽच्छावाक उपहवमिच्छते-⁷ ।६। तदाहुः कस्मादच्छावाकाय पुरोळाशशकलं परिहरन्तीति

XXVIII, 4, ८–5, ३५ कौषीतकिब्राह्मणे 148

।७। अलीकयुर्ह वाचस्पतो नैमिशीयानां$^{10}$ दीक्षोपसत्सु ब्रह्मास ।८। स ह प्रसुतेऽच्छा-
वाकीयां चकार ।९। ते होचुः ।१०। अस्मे वा इमं पुरा ब्रह्मभागं पर्यहरन्$^{11}$ ।११।
कस्मा एनं परिहरामेति ।१२। $^{12-}$तस्मा एवैनं परिहरतेत्यूचुः$^{12}$ ।१३। $^{13-}$तं तस्मै$^{13}$
परिजहुः$^{14}$ ।१४। स एष ब्रह्मभाग एव ।१५। अथो इळाभाजो वा इतरे चमसाः ।१६।
तस्मादच्छावाकाय पुरोळाशशृगलं$^{8}$ परिहरन्ति ।१७। चमसस्यैवापरीलतायै ।१८ ॥४॥

$^{1}$अथैनमध्वर्युराहाच्छावाक वदस्व यत् ते वाद्यमिति ।१। अच्छावाकोपहवमिच्छस्वे-
त्येवैनं तदाह ।२। अच्छा वो अग्निमवस इत्यच्छावाक आग्नेयीरन्वाह ।३। आग्नेयं प्रातः-
सवनम् ।४। ता वा अनुष्टुभो भवन्ति ।५। गायत्री वै सा यानुष्टुप् ।६। गायत्रमग्नेश्छन्दः
।७। ता वै तिस्रो भवन्ति ।८। त्रिवृद् वा $^{2-}$अग्निरङ्गारा अर्चिर्धूम$^{2}$ इति ।९। उत्तमाये
तृतीये वचने प्रणवेन निगदमुपसंदधाति ।१०। यजमान होतरध्वर्योऽग्नीद् ब्रह्मन् पोतर्नेष्ट-
रुतोपवक्तरिति ।११। प्रशास्ता वा उपवक्ता ।१२। $^{3-}$अपि वा ऋचामभ्युदितम्$^{3}$ ।१३।
उपवक्ता जनानामिति ।१४। इषेष्पद्यध्वमूर्जंजयध्वमिति ।१५। अन्नं वा इषमन्नमूर्जम्
।१६। अन्नेन समक्षध्वमित्येवैनांस्तदाह$^{4}$ ।१७। नि वो जामयो जिहतां न्यजामय इति
।१८। यच्च जामि$^{5}$ यच्चाजामि$^{6}$ ।१९। तद् वो निजिहतामित्येवैनांस्तदाह$^{7}$ ।२०। $^{8-}$अपि
वा$^{8}$ ऋचामभ्युदितम्$^{9}$ ।२१। जामिमजामिं प्र मृणीहि शत्रूनिति ।२२। नि सपत्ना यामनि
बाधितास इति ।२३। निहता वः सपत्नाः समरण इत्येवैनांस्तदाह$^{7}$ ।२४। जेष्थाभीत्वरीं
जेष्थाभीत्वर्यंति$^{10}$ ।२५। सेना वा अभीत्वरी ।२६। सेनया सेनां जयतेत्येवैनांस्तदाह$^{7}$
।२७। शृण्वद् व इन्द्रः शृण्वद् वो अग्निरिति ।२८। शृणोतु न$^{11}$ इन्द्रः शृणोत्वग्निरित्या-
शिषमेव तद् वदते ।२९। प्रस्थायेन्द्रामिभ्यां सोमं वोचतोपो$^{12}$ अस्मान् ब्राह्मणान् ब्राह्मणा
ह्वयध्वमिति ।३०। सर्वेष्वेव$^{13}$ तदुपहवमिच्छते$^{14}$ ।३१। तं होतोपह्वयते ।३२। स हि तेषां
श्रेष्ठो भवति$^{15}$ ।३३। यं वै श्रेष्ठमुपह्वयते ।३४। स उपहूत इति ह स्माह$^{16}$ ।३५ ॥५॥

149 होत्रकशस्त्राणि XXVIII, 6, १–8, १

प्रत्यस्मै पिपीषत इत्यच्छावाक उक्थीयमानायान्वाह ।१। ता वै चतस्रो भवन्ति ।२।
चतुष्टयं वा इदं सर्वम् ।३। अस्यैव सर्वस्याप्त्यै ।४। $^{1-}$ऐन्द्रीरन्वाह ।५। ऐन्द्रो हि यज्ञक्रतुः$^{1-}$
।६। ता वा अनुष्टुभो भवन्ति संशंसायै ।७। बृहत्पूत्तमा भवति ।८। धीवं बृहती ।९।
श्रियामेव तदन्ततः प्रतितिष्ठति ।१०। प्रातर्यावभिरा गतमित्यैन्द्राग्न्या यजति ।११। ऐन्द्राग्नं
ह्यास्त्योक्थं भवति ।१२। गायत्र्या गायत्रं प्रातःसवनम् ।१३। अनुवषट्करोत्याहुतीनामेव
शान्त्यै ।१४। आहुतीनां प्रतिष्ठित्थ्यै ।१५। अनवानं प्रातःसवने यजेयुरिति ह स्माह पैङ्ग्यः
।१६। क्षिप्रं देवेभ्यो हविः प्रयच्छाम$^{2}$ इति ।१७। अर्धर्चश इति कौषीतकिः ।१८। एतद्
वै छन्दसां पर्व यदर्धर्चः ।१९। पर्वश एव तद् देवेभ्यो हविः प्रयच्छति$^{3}$ ।२०। अथात
ऋतुप्रैषाणामेव मीमांसा ।२१। कण्वो हैतानुत्प्रैषान् ददर्श ।२२। मेधातिथियर्ज्याः ।२३।
काण्वो ह वै मेधातिथिः ।२४। तेन तौ मृत्युं पाप्मानमपजघ्नततु$^{4}$ ।२५। स य इच्छेन्मृत्युं
पाप्मानमपहन्त्यामिति ।२६। एताभिर्यजेत्$^{5}$ ।२७। पुरुषो वै यज्ञः ।२८। तस्य वागेवाज्यम्
।२९। सा वा एकैव भवति ।३०। तस्मादेकदेवत्यमाज्यं शंसति ।३१। प्राणाः प्रउगम्$^{6}$
।३२। ते वा इमे बहवः प्राणाः ।३३। तस्माद् बह्व्यो देवताः प्रउगे शस्यन्ते ।३४ ॥६॥

बाहू मैत्रावरुणश्चाच्छावाकश्च ।१। तौ वै द्विगुणौ भवतः ।२। तस्मात् तौ प्रातःसवने
द्विदेवत्याः शंसतः ।३। इयमेव वेना सेवनी मध्यं ब्राह्मणाच्छंसी ।४। तस्माद् ब्राह्म-
णाच्छंसी प्रातःसवन एकदेवत्याः शंसति ।५। आत्मा मध्यन्दिनः ।६। स वा एक एव
भवति ।७। तस्मान्मध्यन्दिने होत्राशंसिन$^{1}$ एकदेवत्याः शंसन्ति$^{2}$ ।८। होता च निष्केवल्यम्
।९। ऊरू मैत्रावरुणश्चाच्छावाकश्च ।१०। तौ वै द्विगुणौ भवतः ।११। तस्मात् तौ तृतीय-
सवने द्विदेवत्याः शंसतः ।१२। इदमेव शिश्नं मध्यं ब्राह्मणाच्छंसी ।१३। तस्माद् द्विरूपं$^{3}$
जायते स्त्री च पुमांश्च ।१४। तस्माद् ब्राह्मणाच्छंसी तृतीयसवने द्विदेवत्याः शंसति ।१५।
ब्राह्मणाच्छंसी भूयिष्ठाः शंसति ।१६। मध्यं$^{4}$ वै ब्राह्मणाच्छंसी ।१७। तस्मादिदमात्मनो
मध्यं स्थविष्ठम् ।१८ ॥७॥$^{5}$

अथ यदावन्तः स्तोत्रियानुरूपा भवन्ति तत् प्रथमस्याह्नो रूपम् ।१। वैश्वामित्रौ