काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ३ ॥ ३४०
कुथुमि*तैतलिजाजलिजाङ्गलि†लाङ्गलि[शि]लालिशिखण्डिसुकरसद्गुसुपर्वणामुपसं-
ख्यानम् ॥ * ॥ इति टिलोपः । अथ प्रायग्रहणं किम्, यथाप्राप्तमित्येव सिद्धम् ।
अधिकविधानार्थम्, तेन माथुरी वृत्तिः, सौलभानि ब्राह्मणानीत्यादि सिद्धम् ॥
छागलिनो ढिनुक् ॥ १०८ ॥
छागलिन्शब्दाद् ढिनुक् प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन्विषये ।
कलाप्यन्तेवासित्वाण्णिनेरपवादः । छागलिना प्रोक्तमधीयते छागलेयिनः ॥
पाराशर्य्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः ॥ ११० ॥
णिनिरिहानुवर्त्तते, न ढिनुक् । पाराशर्यशिलालिभ्यां णिनिः प्रत्ययो भवति
तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन्विषये । भिक्षुनट सूत्रयोरिति यथासंख्यं प्रत्ययार्थविशेषणं,
सूत्रशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते तद्विषयता चात्रेज्यते, तदर्थे छन्दोग्रहणमनुवर्त्त्यं, शु-
शाकल्पतया च भिक्षुनटसूत्रयोश्छन्दस्त्वम् । पाराशर्येण प्रोक्तमधीयते पाराशरिणो
भिक्षवः। शैलालिनो नटाः। भिक्षुनटसूत्रयोरिति किम् । पाराशरम् । शैलालम् ॥
कर्मन्दकृशाश्वादिनिः ॥ १११ ॥
भिक्षुनटसूत्रयोरित्येव । कर्मन्दकृशाश्वशब्दाभ्यामिनिः प्रत्ययो भवति ।
अणोपवादः । तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन्विषये यथासंख्यं भिक्षुनटसूत्रयोरभिधेययो,-
रत्रापि तद्विषयतार्थं छन्दोग्रहणमनुवर्त्यम् । कर्मन्देन प्रोक्तमधीयते कर्मन्दिनो
भिक्षवः । कृशाश्विनो नटाः । भिक्षुनटसूत्रयोरित्येव । कार्मन्दम् । कार्शाश्वम् ।
तेनैकदिक् ॥ ११२ ॥
तेनेति तृतीयासमर्थादेकदिगित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति ।
एकदिक् तुल्यदिक्, समानदिगित्यर्थः । सुदाम्ना एकदिक् सौदामनी विद्युत् ।
हैमवती । त्रैककुदी । पैलुमूली । तेनेति । प्रकृते पुनः समर्थविभक्तिग्रहणं
छन्दोधिकारनिवृत्त्यर्थम् । पूर्वेत्र हि छन्दोधिकारात् तद्विषयता साध्यते ॥
तसिश्च ॥ ११३ ॥
तसिश्च प्रत्ययो भवति तेनैकदिगित्येतस्मिन्विषये । पूर्वेण घादिषु
अणादिषु च प्राप्तेष्वयमपरः प्रत्ययो विधीयते स्वरादिपाठादव्ययत्वम् । सुदा-
मतः । हिमवतः । पीलुमूलतः ॥
उरसो यच्च ॥ ११४ ॥
उरःशब्दाद्यत् प्रत्ययो भवति चकारात्तसिश्च, तेनैकदिगित्येतस्मिन्वि-
षये । अणोपवादः । उरसा एकदिक् उरस्यः । उरस्तः ॥

• कौथुमीति पा० ।
  † जाङ्गलोति बहुषु पुस्तकेषु न दृश्यते ।

३४८ ॥ काशिका ॥ ४ । ३ ॥
उपज्ञाते ॥ ११५ ॥
तेनेत्येव । तृतीयासमर्थादुपज्ञातइत्येतस्मिन्विषये। यथाविहितं प्रत्ययो
भवति । विनोपदेशेन ज्ञातमुपज्ञातं स्वयमभिसंबद्धमित्यर्थः । पाणिनिनोपज्ञातं
पाणिनीयमकालं व्याकरणम् । काशकृत्स्नम् । गुरुलाघवम् । आपिशलम् ।
पुष्करसम् ॥
कृते ग्रन्थे ॥ ११६ ॥
तेनेत्येव । तृतीयासमर्थात्कृतइत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति,
यत्तत्कृतं ग्रन्थश्चेत्स भवति । वररुचिना कृता वाररुचाः श्लोकाः । हैकुपादो
ग्रन्थः । भैकुरटो ग्रन्थः । जालूकः । ग्रन्थइति किम् । तत्तक्ष्णः प्रासादः ।
उत्पादितं कृतं, विद्यमानमेव ज्ञातमुपज्ञातमित्यनयोर्विशेषः ॥
संज्ञायाम् ॥ ११७ ॥
तृतीयासमर्थात्कृतइत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति समुदायेन
चेत्संज्ञा ज्ञायते । मक्षिकाभिः कृतं माक्षिकम् । कार्मुकम्* । सारघम् । पौत्ति-
कम् । मधुनः संज्ञा एताः ॥
कुलालादिभ्यो वुञ् ॥ ११८ ॥
तेन कृते संज्ञायामिति चैतत्सर्वमनुवर्तते । कुलालादिभ्यो वुञ् प्रत्ययो
भवति तेन कृतमित्येतस्मिन्नर्थे संज्ञायां गम्यमानायाम् । कौलालकम् । वारुड-
कम् । कुलाल । वारुड । चण्डाल । निषाद । कर्मार । सेना । सिन्धि ।
सेन्द्रिय । देवराज । परिषत् । वधू । रुह । ध्रुव । रुद्र । अनडुह् । ब्रह्मन् ।
कुम्भकार । श्वपाक । कुलालादिः ॥
क्षुद्राभ्रमरवटरपादपादञ् ॥ ११९ ॥
तेन कृते संज्ञायामिति सर्वमनुवर्तते । क्षुद्रादिभ्यो ऽञ् प्रत्ययो भवति
तेन कृतमित्येतस्मिन्विषये संज्ञायां गम्यमानायाम् । अणोपवादः । स्वरे विशेषः ।
क्षुद्रादिभिः कृतं क्षौद्रम् । भ्रामरम् । वाटरम् । पादपम् ॥
तस्येदम् ॥ १२० ॥
तस्येति षष्ठीसमर्थादिदमित्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भव-
त्य, णादयः पञ्च महोत्सर्गाः । घादयश्च प्रत्यया यथाविहितं विधीयन्ते ।
प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः षष्ठ्यर्थमात्रं तत्संबन्धिमात्रं च विवक्षितं यदपरं लिङ्गसंख्या-
प्रत्ययपरत्वादिकं तत्सर्वमविवक्षितम् । उपगोरिदमौपगवम् । कापटवम् ।
राष्ट्रियम् । अवारपारीणम् । अनन्तरादिष्वनभिधानान्न भवति । देवदत्तस्यान-

• कार्मुतमिति पा० २ ।

"?
No, that makes no sense in sutra 122!
Wait, let's look closely at line 30:
* गार्दभरथमित्यस्याग्रे 'रासभरथम् ।
Wait, the quote starts before रासभरथम्:
'रासभरथम् ।
Wait, is that a danda after रासभरथम्?
Yes, ।!
Then what is the next character?
It is: कें? No! Look at it:
It has a top bar, a vertical line, and a loop to the left... wait, it's के!
Wait, could it be । केचित् 'परत्वाद्व्याधते' ...?
NO! Let's read the characters carefully:
*
गार्दभरथमित्यस्याग्रे
'रासभरथम् ।
Wait! Is that 'रासभरथम् । or 'रासभरथम्'?
Look at the mark after रासभरथम्:
There is . (dot) or ।? It is ।!
Then: a symbol!
Let's describe this symbol:
It looks like a vertical line with a flag or circle. Could it be ऽ?
Wait, could it be a footnote sign, like a cross or star?
Look at the other footnote signs:
Line 30:

३५० ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ३ ॥
ग्लौचुकायनकम् औपगवकम् ॥ चरणाद्धर्माम्नाययोरिष्यते ॥ काठकं, कालाप-
कम् । मौदकम् । पैप्पलादकम् ॥
संघाङ्कलक्षणेष्वञ्यञिञामण् ॥ १२७ ॥
संघादिषु प्रत्ययार्थविशेषेष्वञन्ताद् यञन्ताद् इञन्ताच्च प्रातिपदि-
कादण् प्रत्ययो भवति तस्येदमित्येतस्मिन्विषये । पूर्वस्य वुञो ऽपवादः ॥ घोष-
ग्रहणमत्र कर्तव्यम् ॥ * ॥ तेन वैषम्याद्यथासंख्यं न भवति । अञन्तात् । बैदः
संघः । बैदोऽङ्कः । बैदं लक्षणं, बैदो घोषः । यञन्तात् । गार्गः संघः । गार्गोऽङ्कः ।
गार्गं लक्षणम् । गार्गो घोषः । इञन्तात् । दात्तः संघः । दात्तोऽङ्कः । दात्तं लक्ष-
णम् । दात्तो घोषः । अङ्कलक्षणयोः को विशेषः । लक्षणं लक्ष्यभूतस्यैव

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ३ ॥ ३५१
कौपिञ्जलहास्तिपदादण् ॥ १३२ ॥
कौपिञ्जलहास्तिपदशब्दाभ्यामण् प्रत्ययो भवति तस्येदमित्येतस्मिन्वि-
षये । गोत्रवुञोऽपवादः । गोत्राधिकारात् । कौपिञ्जलः । हास्तिपदः ॥
आथर्वणिकस्येकलोपश्च ॥ १३३ ॥
अणित्येव । आथर्वणिकशब्दादण् प्रत्ययो भवति तत्संनियोगेन चेक-
लोपः, तस्येदमित्येतस्मिन्विषये । चरणवुञोऽपवादः । आथर्वणिकस्याय,माथ-
र्वणो धर्म आम्नायो वा । चरणाद्धर्माम्नाययोः ॥
तस्य विकारः ॥ १३४ ॥
तस्येति षष्ठीसमर्थाद्विकार इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भव-
ति । प्रकृतेरवस्थान्तरं विकारः । किमिहोदाहरणम्, अप्राप्याद्युदात्तमवृद्धं यस्य
च नान्यत्र प्रतिपदं ग्रहणम् । अश्मनो विकारः, आश्मनः । आश्मः । अश्मनो

• विकार इति टिलोपः पाक्षिकः । भास्मनः । मार्त्तिकः । नित्स्वरेणाद्युदात्ता
  एते । तस्यप्रकरणे तस्येति पुनर्वचनं शैषिकनिवृत्त्यर्थम् । विकारावयवयोर्घादयो
  न भवेन्सि । हालः । सौरः ।
  अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः ॥ १३५ ॥
  प्राण्योषधिवृक्षवाचिभ्यः शब्देभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यो ऽवयवे यथाविहितं
  प्रत्ययो भवति, चकाराद्विकारे च । तत्र प्राणिभ्यो ऽञं वक्ष्यति । कपोतस्य
  विकारो ऽवयवो वा, कापोतः । मायूरः । तैत्तिरः । ओषधिभ्यः । मौर्वं काण्डं,
  मौर्वं भस्म । वृक्षेभ्यः । कारीरं काण्डं, कारीरं भस्म । इत उत्तरे प्रत्ययाः
  प्राण्योषधिवृक्षेभ्यो विकारावयवयोर्भवन्ति * । अन्येभ्यस्तु विकारमात्रे । कथं
  द्वयमप्यधिक्रियते तस्य विकारः, अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्य, इति । विक्ा-
  रावयवोर्युगपदधिकारो ऽपवादविधानार्थः । कृतनिर्देशौ हि तौ ॥
  बिल्वादिभ्यो ऽण् ॥ १३६ ॥
  बिल्व इत्येवमादिभ्यो ऽण् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः ।
  यथायोगमञ्मयटोरपवादः । बिल्वस्यावयवो विकारो वा, बैल्वः । गवेधुका-
  शब्दोऽत्र पठ्यते, ततः कोपधादेव सिद्धे मयड्बाधनार्थं ग्रहणम् । बिल्व । व्रीहि ।
  काण्ड । मुद्ग । मसूर । गोधूम । इक्षु । वेणु । गवेधुका । कर्पासी । पाटली ।
  कर्कन्धू । कुटीर । बिल्वादिः ॥
• भवन्तीत्यस्याग्रे 'वृक्षशब्देन वनस्पतयो ऽपि गृह्यन्ते । न्यग्रोधस्य विकारो ऽवयवो
  वा, न्यैग्रोधः । पैप्पलः । मौदुम्बरः । ओषधिशब्दाल्लतातृणादयो ऽपि गृह्यन्ते । ताम्बूलस्य
  विकारो ऽवयवो वा, ताम्बूलः । गान्दूषः । इभ्यो विकारावयवोर्भवन्ति' इत्याधिकमेकस्मि-
  न्पुस्तके ।

३५२ ॥ काशिका ॥ ४ । ३ ॥
कोपधाच्च ॥ १३७ ॥
ककारोपधात्प्रातिपदिकादण् प्रत्ययो भवति यथायोगं विकारावयवयो-
र्ग्रन्थयोः। अञोऽपवादः। तर्कुं। तार्क्वम्। तित्तिडीक। तैत्तिडीकम्। माण्डू-
कम्। दार्दुरुकम्। माधूकम् ॥
त्रपुजतुनोः षुक् ॥ १३८ ॥
त्रपुजतुशब्दाभ्यामण् प्रत्ययो भवति विकारे, तत्सन्नियोगेन तयोः षुगा-
गमो भवति। ओरञोऽपवादः। त्रपुणो विकारः, त्रापुषम्। जातुषम्। अश्रा-
श्यादित्वाद्वावयवे ॥
ओरञ् ॥ १३९ ॥
उवर्णान्तात्प्रातिपदिकादञ् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयो, रञो-
पवादः। अनुदात्तादेरन्यदिहोदाहरणम्। दैवदारवम्। भाद्रदारवम् ॥
अनुदात्तादेश्च ॥ १४० ॥

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ३ ॥ ३५३
नित्यं वृद्धशरादिभ्यः ॥ १४४ ॥
भाषायामभक्ष्याच्छादनयोरित्येव । वृद्धेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः शरादिभ्य-
श्चामक्ष्याच्छादनयोर्विकारावयवयोर्भाषायां विषये नित्यं मयट् प्रत्ययो भवति ।
वृद्धेभ्यस्तावत् । आम्रमयम् । शालमयम् । शाकमयम् । शरादिभ्यः । शरम-
यम् । दर्भमयम् । मृन्मयम् । नित्यग्रहणं किम् । यावता ऽऽरम्भसामर्थ्यादेव
नित्यं भविष्यति । एकाचो नित्यं मयटमिच्छन्ति, तदनेन क्रियते । त्वङ्मयम् ।
स्रङ्मयम् । वाङ्मयमिति । शर । दर्भ । मृत् । कुटी । तृण । सोम । बल्वज ॥
गोश्च पुरीषे ॥ १४५ ॥
गोशब्दात्पुरीषे ऽभिधेये मयट् प्रत्ययो भवति । गोमयम् । पुरीषइति
किम् । गव्यं पयः । पुरीषं न विकारो न चावयवस्तस्येदंविषये विधानम् ।
विकारावयवयोस्तु गोपयसोर्यत् वक्ष्यति ॥
पिष्टाच्च ॥ १४६ ॥
पिष्टशब्दाच्चित्यं मयट् प्रत्ययो भवति तस्य विकार इत्येतस्मिन्विषये,
ऽणोऽपवादः । पिष्टमयं भस्म ॥
संज्ञायां कन् ॥ १४७ ॥
पिष्टशब्दात्कन् प्रत्ययो भवति विकारे संज्ञायां विषये । मयटोपवादः ।
पिष्टकः ॥
व्रीहेः पुरोडाशे ॥ १४८ ॥
व्रीहिशब्दान्मयट् प्रत्ययो भवति पुरोडाशे विकारे । बिल्वाद्यणोप-
वादः । व्रीहिमयः पुरोडाशः । व्रैहमन्यत् ॥
असंज्ञायां तिलयवाभ्याम् ॥ १४९ ॥
तिलयवशब्दाभ्यामसंज्ञाविषये मयट् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोर-
र्थयोः । तिलमयम् । यवमयम् । असंज्ञायामिति किम् । तैलम् । यावकः ।
यावादिभ्यः कन् ॥
द्व्यचश्छन्दसि ॥ १५० ॥
द्व्यचः प्रातिपदिकाच्छन्दसि विषये मयट् प्रत्ययो भवति विकाराव-
यवयोरेतयोः । भाषायां मयडुक्तः छन्दस्यप्राप्तो विधीयते । यस्य पर्णमयी
जुहूर्भवति । दर्भमयं वासो भवति । शरमयं बर्हिर्भवति ॥
नोत्त्वद्दूर्वाबिल्वात् ॥ १५१ ॥
उत्त्वतः प्रातिपदिकाद्दूर्वाबिल्वशब्दाभ्यां च मयट् प्रत्ययो न भवति ।
२३

३५४ ॥ काशिका ॥ ४ । ३ ॥
ष्ठञ्छन्दसीति प्राप्तः प्रतिषिध्यते । मौञ्जं शिक्यम् । गार्मुतं चक्रम् । वार्क्षी
बालप्रग्रथिता भवति । बैल्वो ब्रह्मवर्चसकामेन कार्यः । तपरकरणं तत्कालार्थम् ।
धूममयान्यभ्राणि । मतुब्निर्देशस्तदन्तविधिनिरासार्थः । इहैव स्यात् । बेल्वो
यष्टिरिति ॥
तालादिभ्योऽण् ॥ १५२ ॥
तालादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ऽण् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोर-
र्थयोः । मयडादीनामपवादः । तालं धनुः । बार्हिषम् । ऐन्द्रालिषम् ॥ ताल *
धनुषि * ॥ बार्हिष । इन्द्रलिष । इन्द्रादृश । इन्द्रायुध । चाप † श्यामाक ।
प्रागुक्ता । तालादिः ॥
जातरूपेभ्यः परिमाणे ॥ १५३ ॥
जातरूपं सुवर्णम् । बहुवचननिर्देशात्तद्वाचिनः सर्वे गृह्यन्ते । जातरूप-
वाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ऽण् प्रत्ययो भवति परिमाणे विकारे । मयडादीना-
मपवादः । हाटको निष्कः । हाटकं कार्षापणम् । जातरूपम् । तापनीयम् ।

• परिमाण इति किम् । यष्टिरियं हाटकमयी ॥
  प्राणिरजतादिभ्यो ऽञ् ॥ १५४ ॥
  प्राणिवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो रजतादिभ्यश्चाञ् प्रत्ययो भवति विका-
  रावयवयोरर्थयोः । अणादीनामपवादः । अनुदात्तादेरञ् विहित एव, परिशि-
  ष्टमिहोदाहरणम् । प्राणिभ्यस्तावत् । कापोतम् । मायूरम् । तैत्तिरम् । रज-
  तादिभ्यः । राजतम् । सैसम् । लौहम् । रजतादिषु ये ऽनुदात्तादयः पठ्यन्ते
  रजतकण्टकारप्रभृतयस्तेभ्योऽञि सिद्धे पुनर्वचनं मयड्बाधनार्थम् । रजत । सीस ।
  लोह । उदुम्बर । नीच ‡ । दाह । रोहितक । बिभीतक । कपीत । दाढ ।
  तीव्रदाह । त्रिकण्टक । कण्टकार ॥
  ञितश्च तत्प्रत्ययात् ॥ १५५ ॥
  अञित्येव । तदिति विकारावयवयोरर्थयोः प्रत्यवमर्शः । ञित्तो विका-
  रावयवप्रत्ययस्तदन्तात्प्रातिपदिकादञ् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरथ § ।
  मयटोपवादः । ओरञ् । शम्याष्ट्लञ् । प्राणिरजतादिभ्योऽञ् । उष्ट्रादुञ् ।
  शङ्खा ठञ् । कंसीयपरशव्ययोर्यञञौ । इत्येते प्रत्यया गृह्यन्ते । दैवदारवस्य
• तालान्धनुषीत्यारभ्य तालमयमन्वत् । नित्यं वृद्धेति मयट् । इत्याधिकमेक-
  स्मिन्पुस्तके ।
  † चर्मेति पा० २ ।
  ‡ नीचेति पा० २ ।
  § विकारावयवयोरित्येवेति पा० २ ।

विकारो ऽवयवो वा, दैवदारवम्। दाधित्थस्य, दाधित्थम्। पालाशस्य, पा-
लाशम्। शामीलस्य, शामीलम्। कापोतम्। औष्ट्रकस्य, औष्ट्रकम्। ऐणेयस्य,
ऐणेयम्। कांस्यस्य, कांस्यम्। पारशवस्य, पारशवम्। ञित इति किम्। बैल्व-
मयम्। तत्प्रत्ययादिति किम्। बैदमयम्॥
क्रीतवत्परिमाणात् ॥ १५६ ॥
प्राग्वतेष्ठजित्यत आरभ्य क्रीतार्थे ये प्रत्ययाः परिमाणाद्विहितास्ते वि-
कारे ऽतिदिश्यन्ते। परिमाणात् क्रीतवत् प्रत्यया भवन्ति तस्य विकार इत्येत-
स्मिन्विषये। अणादीनामपवादः। संख्या परिमाणग्रहणेन गृह्यते, न रूढिप-
रिमाणमेव। निष्केण क्रीतं, नैष्किकम्। एवं निष्कस्य विकारो, नैष्किकः।
शतेन क्रीतं, शत्यं, शतिकम्। शतस्य विकारः, शत्यः, शतिकः। साहस्रः।
व

first word after *:
It starts with क... wait, does it have an र on top?
Wait, it looks like कर्कन्धु or कर्कन्धू!

Line 29:
† काथ । कुटज । इत्याधिकं कुत्र चित् ।
Wait, is it काथ or क्वाथ?
Look at † क्वाथ: क ् व ा थ = क्वाथ! Yes, क्वाथ । कुटज । इत्याधिकं कुत्र चित् ।

Line 30:
‡ नवमालिका पा० २ ।

Line 31:
§ नखरञ्जनी । पा० २ ।

Line 32:
‖ शाल्लकट्टी । पा० २ ।
(In L27 it's शल्लकक्षी, footnote has शाल्लकट्टी)

Let's re-read footnote 1 (Line 28):
* कर्कन्धु । पा० २ द्वितीयपुस्तके कर्कन्धू । पा० २ ।
Wait, the second occurrence has long ू or the first?
Let's look at the first: कर्कन्धु or कर्कन्धू?
Actually, let's transcribe it accurately.
It says: `* कर्कन्धु । पा० २ द्वितीयपुस्तके कर्कन्धू । पा०

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ३ ॥ ३५७
अर्जुनपाकी । काला । द्राक्षा । ध्वाङ्क्षा । गर्गरिका । कण्टकारिका ।
शेफालिका *॥
कंसीयपरशव्योर्यञञौ लुक्च ॥ १६८ ॥
प्राक्क्रीताच्छेन् कंसीयः । उगवादिभ्यो यत् । परशव्यः । कंसीयपरश-
व्यशब्दाभ्यां यथासंख्यं यञञौ प्रत्ययौ भवतस्तस्यविकार इत्येतस्मिन्विषये, तत्सं-
नियोगेन च कंसीयपरशव्ययोर्लुग्भवति । कंसीयस्य विकारः, कांस्यः । परशव्यस्य
विकारः, पारशवः । प्रातिपदिकाधिकाराद्धातोःप्रत्ययस्य न लुग्भवति । परशव्य-
शब्दादनुदात्तादित्वादेवाञि सिद्धे लुगर्थं वचनम् । ननु च यस्येति लोपे कृते
हलस्तद्धितस्येति यलोपो भविष्यति । नैतदस्ति । ईतीति तत्र वर्तते ॥
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ
चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
॥ अथ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
प्राग्वहतेष्ठक् ॥ १ ॥
तद्वहति रथयुगप्रासङ्गमिति वक्ष्यति । प्रागेतस्माद्वहतिसंशब्दनाद्यानर्था-
ननुक्रमिष्यामः, ठक् प्रत्ययस्तेष्वधिकृतो वेदितव्यः । वक्ष्यति । दीव्यति खनति
जयति जितमिति । अक्षैर्दीव्यति आक्षिकः ॥ ठक्प्रकरणे तदाहेति माशब्दा-
दिभ्य उपसंख्यानम् ॥ * ॥ माशब्द इत्याह माशब्दिकः । नैत्यशब्दिकः । कार्यश-
ब्दिकः । वाक्यादेतत्प्रत्ययविधानम् ॥ आहोप्रभूतादिभ्यः ॥ * ॥ प्रभूतमाह, प्राभू-
तिकः । पार्याप्तिकः । क्रियाविशेषणात्प्रत्ययः ॥ पृच्छतौ सुखातादिभ्यः ॥ * ॥
सुखतं पृच्छति सौखातिकः । सौशायनिकः ॥ गच्छतौ परदारादिभ्यः ॥ * ॥
परदारान् गच्छति पारदारिकः । गोष्ठप्तिकः ॥
तेन दीव्यति खनति जयति जितम् ॥ २ ॥
तेनेति तृतीयासमर्थाद् दीव्यति खनति जयति जितमित्येतेष्वर्थेषु ठक्
प्रत्ययो भवति । अक्षैर्दीव्यति,आक्षिकः । शालाकिकः । खनित्रा खनति, खान्त्रि-
कः । कौद्दालिकः । अक्षैर्जयति, आक्षिकः । अक्षैर्जितमाक्षिकम् । शालाकिकम् ।
सर्वत्र करणे तृतीया समर्थविभक्तिः । देवदत्तेन जितमिति प्रत्ययो न भवति,
अनभिधानात् । अङ्गुल्या खनतीति च । प्रत्ययार्थे संख्याकालयोरेव विवक्षा ।
क्रियाप्रधानत्वेऽपि धात्वर्थस्य तद्धितः स्वभावात्साधनप्रधानः ॥

• शेफालिकेत्यस्याग्रे 'शेषां च कप्रत्ययान्निमित्तः शेषः ॥ पुष्पमूलेषु बहुलम्'
  इत्यधिकं बहु षु पुस्तकेषु ।

३५८ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥
संस्कृतम् ॥ ३ ॥
तेनेति तृतीयासमर्थात्संस्कृतमित्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। सत
उत्कर्षाधानं संस्कारः। दध्ना संस्कृतं, दाधिकम्। शार्ङ्गावेरिकम्। मारिचिकम्।
योगविभाग उत्तरार्थः॥
कुलत्थकोपधादण् ॥ ४ ॥
कुलत्थशब्दात्ककारोपधाच्छब्दाच्च प्रातिपदिकादण् प्रत्ययो भवति
संस्कृतमित्येतस्मिन्विषये। ठकोपवादः। कुलत्थैः संस्कृतं, कौलत्थम्। कका-
रोपधात्। तैत्तिडिकम्*। दार्दभकम्॥
तरति ॥ ५ ॥
तेनेति तृतीयासमर्थात्तरतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। तरति
प्लवते इत्यर्थः। काण्डप्लवेन तरति, काण्डप्लविकः। औडुपिकः॥
गोपुच्छाट्ठञ् ॥ ६ ॥
गोपुच्छशब्दाट् ठञ्प्रत्ययो भवति तरतीत्येतस्मिन्नर्थे। ठकोपवादः।
स्वरे विशेषः। गौपुच्छिकः॥
नौद्व्यचष्ठन् ॥ ७ ॥
नौशब्दाद् द्व्यचश्च प्रातिपदिकाट् ठन् प्रत्ययो भवति तरतीत्येतस्मि-
न्नर्थे। ठकोपवादः। नावा तरति, नाविकः। द्व्यचः खल्वपि। घटिकः। प्लवि-
कः। बाहुकः। षकारः सांहितिको नानुबन्धः। बाहुका स्त्री॥
आकर्षात्पर्यदेर्भैस्त्रादिभ्यः कुसीदसूत्राच्च।
आवसथात्किशरादेः षितः षडेते ठगाधिकारे॥
विधिवाक्यापेतं च षट्त्वं प्रत्ययास्तु सप्त॥
चरति ॥ ८ ॥
तेनेति तृतीयासमर्थाच्चरतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। चरति-
र्भक्षणे गतौ च वर्तते। दध्ना चरति, दाधिकः। हास्तिकः। शाकटिकः॥
आकर्षात्ष्ठल् ॥ ९ ॥
आकर्षशब्दात् ष्ठल् प्रत्ययो भवति चरतीत्येतस्मिन्नर्थे। ठकोपवादः।
लकारः स्वरार्थः। षकारो ङीबर्थः। आकर्षेण चरति, आकर्षिकः। आकर्-
षिकी। आकर्ष इति सुवर्णपरीक्षार्थो निकषोपल उच्यते॥

• तैत्तिरीकम्। पा० २।

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ३५६
पर्पादिभ्यः ष्ठन् ॥ १० ॥
पर्प इत्येवमादिभ्यः ष्ठन् प्रत्ययो भवति चरतीत्येतस्मिन्नर्थे । ठकोऽप-
वादः । नकारः स्वरार्थः । षकारो ङीषर्थः । पर्पिकः । पर्पिकी । आश्विकः ।
आश्विकी । पर्प । आश्व । आश्वत्थ । रथ । जाल । न्यास । व्यास ॥ पादः
पत्त्व ॥ पर्दिकः ॥
श्वगणाट्ठञ् ॥ ११ ॥
श्वगणशब्दाट्ठञ् प्रत्ययो भवति, चकारात् ष्ठन्, चरतीत्येतस्मिन्नर्थे ।
ठकोऽपवादः । श्वगणेन चरति, श्वागणिकः । श्वागणिकी । ठन् । श्वगणिकः ।
श्वगणिका । स्वादेरित्योत्त्वं वक्ष्यति, इकारादिग्रहणं च कर्त्तव्यं श्वागणिका-
द्यर्थमिति । तेन ठञि द्वारादिकार्यं न भवति ॥
वेतनादिभ्यो जीवति ॥ १२ ॥
तेनेति तृतीयासमर्थेभ्यो वेतनादिभ्यः शब्देभ्यो जीवतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक्
प्रत्ययो भवति । वेतनेन जीवति वैतनिकः कर्मकरः । धनुर्दण्डग्रहणमत्र
संघातविगृहीतार्थम् । धानुर्दण्डिकः । धानुष्कः । दाण्डिकः । वेतन । वाह ।
आर्धुवाह । धनुर्दण्ड । जाल । वेस । उपवेस । प्रेषण । उपस्ति । सुख । शय्या ।
शक्ति । उपनिषत् । उपवेष । स्रक् । पाद । उपस्थान ॥
वस्त्रक्रयविक्रयाट्ठन् ॥ १३ ॥
वस्त्रक्रयविक्रयशब्दाभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यां ठन् प्रत्ययो भवति जीवती-
त्येतस्मिन्विषये । ठकोऽपवादः । वस्त्रेण जीवति, वस्त्रिकः । क्रयविक्रयग्रहणं संघा-
तविगृहीतार्थम् । क्रयविक्रयिकः । क्रयिकः । विक्रयिकः ॥
आयुधाच्छ च ॥ १४ ॥
आयुधशब्दाच्छप्रत्ययो भवति, चकाराट्ठंश्च जीवतीत्येतस्मिन्विषये ।
आयुधेन जीवति, आयुधीयः । आयुधिकः ॥
हरत्युत्सङ्गादिभ्यः ॥ १५ ॥
तेनेत्येव । उत्सङ्गादिभ्यस्तृतीयासमर्थेभ्यो हरतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्य-
यो भवति । हरतिर्देशान्तरप्रापणे वर्त्तते । उत्सङ्गेन हरति, औत्सङ्गिकः ।
औडुपिकः । उत्सङ्ग । उडुप । उत्पत । पिटक । उत्सङ्गादिः * ॥
भस्त्रादिभ्यः ष्ठन् ॥ १६ ॥
भस्त्रेत्येवमादिभ्यस्तृतीयासमर्थेभ्यो हरतीत्येतस्मिन्नर्थे ष्ठन्प्रत्ययो भव-

• उडुप । पिटक । इति शब्दद्वयं पुस्तकान्तरे प्रोक्तौ ।

३६२ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥
षिकः । प्रकृत्यन्तरं वा वृद्धिपर्यायो वृद्धिषिशब्दः । मह्यंमिति किम् । द्विगुणं
प्रयच्छत्यधमर्णः ॥
कुसीददशैकादशात् ष्ठन्ष्ठचौ ॥ ३१ ॥
प्रयच्छति गर्ह्यमित्येव । कुसीदं वृद्धि,स्तदर्थं द्रव्यं कुसीदम् । एकाद-
शार्थो दश दशैकादशशब्देनोच्यन्ते । कुसीददशैकादशशब्दाभ्यां यथासंख्यं ष्ठन्
ष्ठञ् इत्येतौ प्रत्ययो भवतः प्रयच्छति गर्ह्यमित्यस्मिन्विषये । ठकोऽपवादौ ।
कुसीदं प्रयच्छति, कुसीदिकः । कुसीदिकी । दशैकादशिकः । दशैकादशिकी ॥
उञ्छति ॥ ३२ ॥
तदिति द्वितीयासमर्थादुञ्छतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । बद-
राण्युञ्छति, बादरिकः । श्यामाकिकः । भूमौ पतितस्यैकैकस्य कणस्योपादान
मुञ्छः । कषानुञ्छति, काषिकः * ॥
रक्षति ॥ ३३ ॥
तदिति द्वितीयासमर्थाद्रक्षतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । समाजं
रक्षति, सामाजिकः । सांनिवेशिकः ॥
शब्ददर्दुरं करोति ॥ ३४ ॥
तदिति द्वितीयासमर्थाभ्यां शब्ददर्दुरशब्दाभ्यां करोतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक्
प्रत्ययो भवति । शब्दं करोति, शाब्दिको वैयाकरणः । दार्दुरिकः कुम्भकारः ॥
पक्षिमत्स्यमृगान् हन्ति ॥ ३५ ॥
तदित्येव । पक्ष्यादिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यो हन्तीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्य-
यो भवति ॥ स्वरूपस्य पर्यायाणां तद्विशेषाणां च ग्रहणमिहेष्यते ॥ पक्षिणो
हन्ति, पाक्षिकः । शाकुनिकः । मायूरिकः । तैत्तिरिकः । मत्स्य । मात्स्यिकः ।
मैनिकः । शार्फरिकः । शाकुलिकः । मृग । मार्गिकः । हारिणिकः । सौकरिकः ।
सारङ्गिकः ॥
परिपन्थं च तिष्ठति ॥ ३६ ॥
परिपन्थशब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थात्तिष्ठतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो
भवति । परिपन्थं तिष्ठति, पारिपन्थिकश्चोरः । चकारो भिन्नक्रमः प्रत्ययार्थे
समुच्चिनोति । परिपन्थं हन्ति, पारिपन्थिकः । समर्थेविभक्तिप्रकरणे पुनर्द्विती-
योच्चारणं लौकिकवाक्यप्रदर्शनार्थम् । परिपथशब्दपर्यायः परिपन्थशब्दोऽस्तीति
ज्ञापयति,स विषयान्तरेपि प्रयोक्तव्यः ॥

• भूमावित्यारभ्य काषिक इत्यन्तं बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।

॥ काशिका ॥ ४ । ४ ॥ ३६३
माथोत्सरपदपदव्यनुपदं धावति ॥ ३७ ॥
माथशब्दोत्तरपदात्प्रातिपदिकात्पदवी अनुपद् इत्येताभ्यां च धावती-
त्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । दण्डमाथं धावति, दाण्डमाथिकः । शौल्क-
माथिकः । पादविकः । आनुपदिकः । माथशब्दः पथिपर्यायः ॥
आक्रन्दाट्ठञ् ॥ ३८ ॥
आक्रन्द्यतेऽस्मिन्नित्याक्रन्दो देशः । अथ वा ऽऽक्रन्द्यातइत्याक्रन्द, चार्तो-
यनमुच्यते । विशेषाभावाद् द्वयोरपि ग्रहणम् । आक्रन्दशब्दात्तदिति द्वितीया-
समर्थाद्धावतीत्येतस्मिन्नर्थे ठञ् प्रत्ययो भवति, चकाराट्ठक् च । स्वरे विशेषः ।
आक्रन्दं धावति आक्रन्दिकः । आक्रन्दिकी ॥
पदोत्तरपदं गृह्णाति ॥ ३६ ॥
पदशब्द उत्तरपदं यस्य तस्मात्पदोत्तरपदशब्दात्तदिति द्वितीयासम-
र्थाद्गृह्णातीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । पूर्वपदं गृह्णाति, पौर्वपदिकः ।
औत्तरपदिकः । पदान्तादिति नोक्तं, बहुच्पूर्वान्मा भूदिति ॥
प्रतिकण्ठार्थललामं च ॥ ४० ॥
प्रतिकण्ठार्थललामशब्देभ्यस्तदिति द्वितीयासमर्थेभ्यो गृह्णातीत्येतस्मि-
न्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । प्रतिकण्ठं गृह्णाति, प्रातिकण्ठिकः । आर्थिकः ।
लालामिकः ॥
धर्मं चरति ॥ ४१ ॥
धर्मशब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थाच्चरतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति ।
चरतिरासेवायाम् नानुष्ठानमात्रे । धर्मं चरति, धार्मिकः ॥ अधर्माच्चेति वक्त-
व्यम् ॥ * ॥ आधार्मिकः ॥
प्रतिपथमिति ठंश्च ॥ ४२ ॥
प्रतिपथशब्दाद्द्वितीयासमर्थाद् एतीत्यस्मिन्नर्थे ठन् प्रत्ययो भवति,
चकाराट्ठक् च । प्रतिपथमिति, प्रतिपथिकः । प्रातिपथिकः ॥
समवायान् समवैति ॥ ४३ ॥
समवायवाचिभ्यः शब्देभ्यस्तदिति द्वितीयासमर्थेभ्यः समवैतीत्येतस्मि-
न्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । समवायः समूह उच्यते न संप्रधारणा । समवाया-
निति बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् । समवैति आगत्य तदेकदेशी भव-
तीत्यर्थः । समवायान्समवैति, सामवायिकः । सामाजिकः । सामूहिकः ।
साधिवेशनिकः ॥

३६४ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥
परिषदो ण्यः ॥ ४४ ॥

• परिषदो ण्यः प्रत्ययो भवति सम वायान्समवैतीत्येतस्मिन्विषये ।
  ठकोऽपवादः । परिषदं समवैति, पारिषद्यः ॥
  सेनाया वा ॥ ४५ ॥
  सेनाशब्दाद् वा ण्यः प्रत्ययो भवति समवायान्समवैतीत्येतस्मिन्नर्थे ।
  ठकोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । सेनां समवैति, सैन्यः । सैनिकः ॥
  संज्ञायां ललाटकुक्कुट्यौ पश्यति ॥ ४६ ॥
  ललाटकुक्कुटीशब्दाभ्यां तदिति द्वितीयासमर्थाभ्यां पश्यतीत्येतस्मिन्नर्थे
  ठक् प्रत्ययो भवति संज्ञायां विषये । संज्ञाग्रहणमभिधेयनियमार्थं, न तु सञ्ज्ञा-
  र्थम् । ललाटं पश्यति, लालाटिकः सेवकः । कौक्कुटिको भिक्षुः । सर्वावय-
  वेभ्यो ललाटं दूरे दृश्यते, तदनेन ललाटदर्शनेन सेवकस्य स्वामिनं प्रत्यनुप-
  श्लेषः कार्येष्वनुपस्थायित्वं लक्ष्यते । लालाटिकः सेवकः । स्वामिनः कार्येषु
  नोपतिष्ठतइत्यर्थः । कुक्कुटीशब्देनापि कुक्कुटीपातो लक्ष्यते । देशस्याल्पतया
  हि भिक्षुरविक्षिप्तदृष्टिः पादविक्षेपदेशे चक्षुः संयम्य गच्छति स उच्यते
  कौक्कुटिक इति † ॥
  तस्य धर्म्यम् ॥ ४७ ॥
  तस्येति षष्ठीसमर्थाद् धर्म्यमित्येतस्मिन्नर्थे ठञ् प्रत्ययो भवति । धर्म्ये
  न्याय्यम् । आचारयुक्तमित्यर्थः । शुल्कशालाया धर्म्म्यं शौल्कशालिकम् । आक-
  रिकम् । आपाणिकम् । गौल्मिकम् ॥
  अण् महिष्यादिभ्यः ॥ ४८ ॥
  महिषीत्येवमादिभ्यो ऽण् प्रत्ययो भवति तस्य धर्म्ममित्येतस्मिन्
  विषये । ठञोऽपवादः । महिष्या धर्म्म्यं, माहिषम् । प्राजावतम् । महिषी ।
  प्रजावती । प्रलेपिका । विलेपिका । अनुलेपिका । पुरोहित । महिपाली ।
  अनुचारक । होतृ । यजमान ॥
  ऋतो ऽञ् ४६ ॥
  ऋकारान्तात्प्रातिपदिकादञ् प्रत्ययो भवति तस्य धर्म्ममित्येतस्मिन्वि-
  षये । ठञोऽपवादः । पोतुर्धर्म्म्यं पौत्रम् । औद्गात्रम् ॥ नराच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥
• परिषदो ण्य इत्यस्याग्रे परिषदीतव्यस्मिश्चित्यधिकररो विषप् । इत्याधिकमेकस्मिन्पु-
  स्तके ।
  † कौक्कुटिक इतीत्यस्याग्रे तदयमभिधेयनियमः संज्ञाग्रहणेन क्रियते, कुक्कुटी दाम्भि-
  कश्चेटा ।

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ४६५
नरस्य धर्मो, नारी । विशसितुर्इड्लोपश्च ॥ * ॥ विशसितुर्धर्म्यं वैशससम् ॥
विभाजयितुर्ऋतोपश्च ॥ * ॥ विभाजयितुर्धर्म्यं वैभाजितम् ॥
अवक्रयः ॥ ५० ॥
तस्येत्येव । षष्ठीसमर्थादवक्रय इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति ।
अवक्रीयते ऽनेनेत्यवक्रयः पिण्डक उच्यते । शुल्कशालाया अवक्रयः, शौल्कशा-
लिकः । आकरिकः * । आपाकिकः । गौल्मिकः । नन्ववक्रयोऽपि धर्म्यमेव । नैत-
दस्ति । लोकपीडया धर्मोऽतिक्रमेणाप्यवक्रयो भवति ॥
तदस्य पण्यम् ॥ ५१ ॥
तदिति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमास-
मर्थं पण्यं चेत्तद्भवति । अपूपाः पण्यमस्य, आपूपिकः । शाष्कुलिकः । मौद-
किकः । पण्यमिति विशेषणं तद्धितवृत्तावन्तर्भूतमतः पण्यशब्दो न प्रयुज्यते ॥
लवणाट्ठञ् ॥ ५२ ॥
लवणशब्दाट्ठञ् प्रत्ययो भवति तदस्य पण्यमित्येतस्मिन्विषये । ठञो-
ऽपवादः । स्वरे विशेषः । लवणं पण्यमस्य, लावणिकः ॥
किशरादिभ्य ष्ठन् ॥ ५३ ॥
किशरा इत्येवमादिभ्यः ष्ठन् प्रत्ययो भवति तदस्य पण्यमित्येतस्मिन्वि-
षये । ठञोऽपवादः । किशरादयो गन्धविशेषवचनाः । किशराः पण्यमस्य, किश-
रिकः । किशरिकी । नरदिकः । नरदिकी । किशर । नरद । नलद । सुगण्डल ।
तगर । गुग्गुलु । उशीर । हरिद्रा । हरिद्रायणी ॥
शलालुनो ऽन्यतरस्याम् ॥ ५४ ॥
शलालुशब्दादन्यतरस्यां ष्ठन् प्रत्ययो भवति तदस्य पण्यमित्येतद्विषये ।
ठञोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । शलालुशब्दो गन्धविशेषवचनः । शलालु
पण्यमस्य, शलालुकः । शलालुकी । शालालुकः । शालालुकी ॥
शिल्पम् ॥ ५५ ॥
तदिति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमास-
मर्थे शिल्पं चेत्तद्भवति । शिल्पं कौशल्यम् । मृदङ्गवादनं शिल्पमस्य, मार्दङ्गिकः ।
पाशविकः । वैणिकः । मृदङ्गवादने वर्त्तमानो मृदङ्गशब्दः प्रत्ययमुत्पादयति ।
शिल्पं तद्धितवृत्तावन्तर्भवति ॥
मड्डुकझर्झरादणन्यतरस्याम् ॥ ५६ ॥

• आकारिक इति पाठः ॥

३६६ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥
मड्डुकझर्झराभ्यामन्यतरस्यामण् प्रत्ययो भवति तदस्य शिल्पमि-
त्येतस्मिन्विषये । ठकोपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । मड्डुकवादनं शिल्पमस्य,
माड्डुकः । माड्डुकिकः । झार्झरः । झार्झरिकः ॥
प्रहरणम् ॥ ५७ ॥
तदस्येत्येव । तदिति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति
यत्तत्प्रथमासमर्थं प्रहरणं चेत्तद्भवति । असिः प्रहरणमस्य, आसिकः । प्रासिकः ।
धान्ुष्कः । चाक्रिकः ॥
परश्वधाट्ठञ् च ॥ ५८ ॥
परश्वधशब्दात् ठञ् प्रत्ययो भवति, चकारात् ठक् । स्वरे विशेषः ।
परश्वधः प्रहरणमस्य, पारश्वधिकः ॥
शक्तियष्ट्योरीकक् ॥ ५९ ॥
शक्तियष्टिशब्दाभ्यामीकक् प्रत्ययो भवति तदस्य प्रहरणमित्येतस्मिन्वि-
षये । ठकोपवादः । शक्तिः प्रहरणमस्य, शाक्तीकः । याष्टीकः ॥
अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः ॥ ६० ॥
तदस्येत्येव । तदिति प्रथमासमर्थेभ्यो ऽस्ति नास्ति दिष्ट इत्येतेभ्यः
शब्देभ्यो ऽस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थं मतिश्चेत्तद्भवति ।
अस्ति मतिरस्य, आस्तिकः । नास्ति मतिरस्य, नास्तिकः । दैष्टिकः । न च
मतिमात्रे प्रत्यय इष्यते, किं तर्हि परलोकोऽस्तीति यस्य मतिरस्ति स आ-
स्तिकः । तद्विपरीतो नास्तिकः । प्रमाणानुपातिनी यस्य मतिः स दैष्टिकः ।
तदेतदभिधानशक्तिस्वभावाल्लभ्यते । अस्तिनास्तिशब्दौ निपातौ, वचनसाम-
र्थ्याद्वा आख्याताद्वाक्याच्च प्रत्ययः ॥
शीलम् ॥ ६१ ॥
तदस्येत्येव । तदिति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति
यत्तत्प्रथमासमर्थं शीलं चेद्भवति । शीलं स्वभावः । आपूपभक्षणं शीलमस्य,
आपूपिकः । शाष्कुलिकः । मौदकिकः । भक्षणक्रिया तद्विशेषणं च शीलं
तद्धितवृत्तावन्तर्भवति ॥
छत्रादिभ्यो णः ॥ ६२ ॥
छत्र इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो णः प्रत्ययो भवति तदस्य शील-
मित्येतस्मिन्विषये । ठकोपवादः । छत्रं शीलमस्य, छात्रः । छादनादावरणा-
च्छत्रम् । गुरुकार्येष्ववहितस्तच्छिद्रावरणप्रवृत्तश्छत्रशीलः शिष्यश्छात्रः । स्था-
शब्दो ऽत्र पठ्यते स उपसर्गपूर्वाच्च गृह्यते । आस्था संस्था चकास् इति । छत्र ।

? No, सis not there. Wait, is thatस? It's: चे त् त त् स म? No, look at त्क: Wait, look at ठकोऽपवादःin line 13:ठ को ऽ प वा दः Look atत्कinऐकान्यिकः: ऐ का न्यि कः In line 6: चे-त्त-त्स? Wait, is it चेत्तत्समध्ययनविषयं? Look at character 3: त् character 4:स? character 5: म? Wait! Could it be चेत्तत् समाध्ययनविषयं? No, no aa matra. Wait, look at चेत्तत्समध्ययनविषयं- yes, it looks remarkably likeचेत्तत्समध्ययनविषयं! Wait, could it be चेत्तदध्ययनविषयं? If it were चेत्तदध्ययनविषयं, there would be चे त्त द ध्य... but there are two extra letters between त्तandध्य! Those letters are clearly सandम, or

३८८ ॥ काशिका ॥ ४ । ४ ॥
ठञेव कस्मान्नोच्यते नह्यत्र ठञष्ठञो वा विशेषोऽस्ति । मांसौदनग्रहणं संघात-
विगृहीतार्थं केचिदिच्छन्ति । तत्र वृद्धाभावो विशेषः । श्रौदनिकः । श्रौदनिकी ॥
भक्तादणन्यतरस्याम् ॥ ६८ ॥
भक्तशब्दादण् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यां तदस्मै दीयते नियुक्तमित्येत-
स्मिन्विषये । ठञोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । भक्तमस्मै दीयते नियुक्तं,
भाक्तः । भाक्तिकः ॥
तत्र नियुक्तः ॥ ६९ ॥
तत्रेति सप्तमीसमर्थाद्युक्त इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । नि-
युक्तो ऽधिकृतो व्यापारित इत्यर्थः । शुल्कशालायां नियुक्तः, शौल्कशालिकः ।
आकरिकः *। आपणिकः । गौल्मिकः । दौवारिकः ॥
अगारान्ताट्ठन् ॥ ७० ॥
अगारशब्दान्तात्प्रातिपदिकाट्ठन् प्रत्ययो भवति तत्र नियुक्त इत्येतस्मि-
न्विषये । ठकोऽपवादः । देवागारे नियुक्तो, देवागारिकः । कोष्ठागारिकः ।
भाण्डागारिकः ॥
अध्यायिन्यदेशकालात् ॥ ७१ ॥
तत्रेत्येव । सप्तमीसमर्थाददेशवाचिनः प्रातिपदिकादकालवाचिनश्चा-
ध्यायिन्यभिधेये ठञ् प्रत्ययो भवति । यदध्ययनस्य यो देशकालौ । शास्त्रेण
प्रतिषिद्धौ तावदेशकालशब्देनोच्येते तत इदं प्रत्ययविधानम् । श्मशाने ऽधीते,
श्मशानिकः । चातुष्पथिकः । अकालात् । चतुर्दश्यामधीते, चातुर्दशिकः ।
आमावास्यिकः अदेशकालादिति किम् । सुप्ते ऽधीते । पूर्वाह्णे ऽधीते ॥
कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति ॥ ७२ ॥
तत्रेत्येव । कठिनशब्दान्तात्सप्तमीसमर्थात् प्रस्तारसंस्थानशब्दाभ्यां च
ठञ् प्रत्ययो भवति व्यवहरतीत्येतस्मिन्नर्थे । व्यवहारः क्रियातन्त्रम् । यद्वा
लौकिकव्यवहार इति । वंशकठिने व्यवहरति, वांशकठिनिकः । वार्त्रकठिनिकः,
प्रास्तारिकः । सांस्थानिकः ॥
निकटे वसति ॥ ७३ ॥
निकटशब्दात्सप्तमीसमर्थाद्वसतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । यस्य
शास्त्रतो निकटवासस्तन्नायं विधिः । चारण्यकेन भिक्षुणा नामात्रक्रोशे वस्त-
व्यमिति शास्त्रम् । निकटे वसति, नैकटिको भिक्षुः ॥

• आकरिक इति पा० २ ।