जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

३३८ सटीकजातकपारिजाते-
इदानीं योगविशिष्टे आयुःप्रमाणमाह-
रिःफाधीशे मन्दगेहोदयस्थे होरारन्ध्रस्वामिनौ दुर्बलौ च ।
लग्ने यावद्विन्दुसंख्यास्तदीया जातस्यायुर्वत्सराः सम्भवन्ति ॥ ६१ ॥
रिःफाधीश इति । रिःफाधीशो द्वादशेशस्तस्मिन् मन्दगेहोदयस्थे = मकरकुम्भान्य-
तरराशिलग्ने व्यवस्थिते ( मकरः कुम्भो वा लग्नं तस्मिन् द्वादशेशः स्यादिति ) होरार-
न्ध्रस्वामिनौ = लग्नेशाष्टमेशौ च दुर्बलौ भवेतां तदाऽस्मिन् योगे लग्ने यावन्तः सर्वाष्टक-
वर्गजा बिन्दवः स्युस्तत्सङ्ख्यास्तस्य जातस्यायुर्वत्सराः सम्भवन्ति । उक्तलक्षणे योगे
लग्ने यावन्तो बिन्दवस्तावन्ति वर्षाणि बातको जीवतीति भावः ।
Notes—अत्र मन्दगेहोदये रिःफाधीशो गुरुः शनिरपि भवितुमर्हः । मकरलग्ने
गुरु रिःफेशः, कुम्भोदये शनिरेव रिःफेशः । तथा लग्नेशो हि शनिरेव । अष्टमेशः सूर्यः,
बुधश्च भवितुमर्ह इति विविच्यम् । परञ्च कुम्भो राशि शनेर्मूलत्रिकोणमतो मन्यते ‘मन्द-
गेहोदये’ इत्यत्र मकरराशिलग्नमेव ग्राह्यम् । तदा लग्नेशः शनिः, अष्टमेशः सूर्यः, रिःफेशो
गुरुः स्यादिति ॥ ६१ ॥
द्वादश भावका स्वामी शनिकी राशिमें हो, और लग्न अष्टमका स्वामी निर्बल हों तो
लग्नमें जितनी बिन्दु हों उतने वर्षकी जातककी आयु होती है ॥ ६१ ॥
इदानीं ग्रहयोगवशाद्विन्दुफलान्याह-
यानाधीशे लग्नगे वाहनस्थे लग्नाधीशे तद्ग्रहोपेतराश्योः ।
त्रिंशत्संख्या बिन्दवः सत्रयस्त्रिंशज्जाता राजश्रीनिदाना नरेशाः ॥ ६२ ॥
यानाधीश इति । यानाधीशे = चतुर्थभावेशे लग्नगे, लग्नाधीशे = लग्नस्वामिनि वाह-
नस्थे = चतुर्थभावमुपगते सति तद्ग्रहोपेतराश्योः = लग्नचतुर्थभावयोः यदि सत्रयस्त्रिंश-
त्सङ्ख्याः ३३ बिन्दवश्चेद्वेवेयुस्तदा ते जाता नरा राजश्रीनिदानाः = राजैश्वर्यप्रधाना
नरेशाः = भूपाला भवन्ति । अत्रेदमुक्तं भवति । लग्नेशश्चतुर्थे, चतुर्थेशो लग्ने च भवे-
त्तथा लग्नचतुर्थभावयोर्योगबिन्दवस्त्रयस्त्रिंश ३३ न्मिताः स्युस्तदा जातो विविधसम्प-
द्युतो भवतीति ॥ ६२ ॥
चतुर्थका स्वामी लग्नमें और लग्नेश चतुर्थमें हो तो उन दोनों राशिमें यदि ३३ बिन्दु
हों तो राजलक्ष्मीयुक्त राजा होवे ॥ ६२ ॥
होराबन्धुप्राप्तिभावत्रयेषु त्रिंशन्मानाधिक्यबिन्दूपगेषु ।
जातस्तेजःश्रीबहुत्वं च राज्यं चत्वारिंशद्वत्सरादूर्ध्वमेति ॥ ६३ ॥
होरेति । होरा = लग्नम्, बन्धुः = चतुर्थभावः, प्राप्तिः = एकादशभावः इत्येषु भाव-
त्रयेषु त्रिंशन्मानाधिक्यविन्दूपगेषु = प्रथम-चतुर्थ-लाभभावानां समुदायाष्टकवर्गबिन्दवो
मिलिता यदि त्रिंशदधिकाः स्युस्तदा जातो नरः चत्वारिंशद्वत्सरादूर्ध्वं तेजः, श्रीबहुत्वं राज्यं
च एति = प्राप्नोति । अस्मिंल्लक्षणे जातो ४० चत्वारिंशद्वर्षादूर्ध्वं भाग्यवान् भवतीति
भावः ॥ ६३ ॥
लग्न चतुर्थ लाभ इन तीन स्थानमें तीससे अधिक बिन्दु हों तो जातक तेजस्वी, बहुत
बड़ा धनी हो और उसको ४० वर्षके ऊपर राज्य मिले ॥ ६३ ॥
यत्पञ्चविंशतिमुखास्त्रिदशान्तसंख्या बन्धुस्थिता नवमराशिकबिन्दवश्च ।
यद्यष्टकेन सह विंशतिवत्सराणामन्ते परे शरदि वा नरवाहनाढ्यः ॥ ६४ ॥
यदिति । यदि बन्धुस्थिताः = चतुर्थभावगताः, नवमराशिकबिन्दवश्च सम्मिलिता
पञ्चविंशतिमुखाः = पञ्चविंशतिमारभ्य त्रिदशान्तसङ्ख्याः = त्रिः दश त्रिगुणिता दश अन्त-

सङ्ख्या येषां, त्रिंशदित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । चतुर्थनवमभावयोः, समुदायकबिन्दवो
यदि पञ्चविंशति-त्रिंशदन्तर्गता भवेयुस्तदा अष्टकेन सह विंशतिवत्सराणामष्टाविंशतिवर्षा-
णामन्ते वा ततः परे शरदि = वर्षे जातो नरः नरवाहनाढ्यो भवेत् ॥ ६४ ॥
यदि २५ से ३० तक बिन्दु संख्या चतुर्थ और नवम राशिमें हों तो २८ वर्षके बाद वह
मनुष्य नरवाहन (तामदान या पालकी) से युक्त हो अर्थात् यात्रा करे ॥ ६४ ॥
देवाचार्ये वाहनस्थे स्वतुङ्गे चत्वारिंशद्विन्दुसङ्ख्यासमेते ।
मेषागारे लग्ने वास्रेशे जातो राजा लक्षसंख्याश्वनाथः ॥ ६५ ॥
देवाचार्य इति । देवाचार्यों गुरुस्तस्मिन् वाहनस्थे = चतुर्थभावमुपगते स्वतुङ्गे = निजो-
च्चराशौ (कर्क) विद्यमाने, तत्र च चत्वारिंशद्विन्दुसङ्ख्या-४० समेते, अपि च वास-
रेशे = सूर्ये मेषागारे लग्नगे = मेषराशिलग्ने व्यवस्थिते सति जातो राजा, लक्षसङ्ख्याश्व-
नाथः = लक्षघोटकपतिश्च भवेत् ॥ ६५ ॥
अपनी उच्च ४ राशिके बृहस्पति चतुर्थ स्थानमें ४० बिन्दुसे युक्त हो, सूर्य मेष राशिमें
लग्न पर हो तो वह मनुष्य राजा हो तथा लक्ष घोड़ोंको अपने पास रक्खे ॥ ६५ ॥
चत्वारिंशद्विन्दुयुक्ते विलग्ने चापे जीवे भार्गवे मीनराशौ ।
स्वोच्चे भौमे कुम्भगे भानुपुत्रे जातः सर्वश्रीधरः सार्वभौमः ॥ ६६ ॥
चत्वारिंशदिति । विलग्ने=जन्मकालीनलग्ने ( यत्तद्राशिलग्ने ) चत्वारिंशद्विन्दुयुक्ते,
जीवे = बृहस्पतौ चापे = धनुराशौ (स्वमूलत्रिकोणे ) भार्गवे=शुक्रे मीनराशौ ( स्वोच्चे ),
भौमे = मङ्गले स्वोच्चे = मकरराशौ, भानुपुत्रे = शनैश्चरे कुम्भगे = स्वमूलत्रिकोणे च गतवति
जातः सर्वश्रीधरः = विविधसम्पदैश्वर्ययुक्तः सार्वभौमः = चक्रवर्त्ती राजा स्यात् ॥ ६६ ॥
चालिस बिन्दुसे युक्त लग्न हो, धनुमें गुरु, मीनमें शुक्र हो, अपने उच्च स्थानमें मङ्गल
और कुम्भ राशिमें शनि हो तो जातक सर्व लक्ष्मीसे युक्त सार्वभौम राजा होवे ॥ ६६ ॥
क्रियादिराशित्रितयोपयाता भवन्ति पूर्वादिचतुर्दिशश्च ।
फलाधिकं यद्दिशि तत्प्रदेशे धनादिवृद्धिं समुपैति जातः ॥ ६७ ॥
क्रियादीति । क्रियो मेषस्तदादिराशित्रितयमुपगता पूर्वादिचतुर्दिशो भवन्ति । एव-
दुक्तं भवति । मेष-वृष-मिथुनाः पूर्वे, कर्क-सिंह-कन्या याम्ये, तुला-वृश्चिक-धनुर्धराः
प्रतीच्यां, मकर-कुम्भ-मीना उदीच्यामवगम्याः । प्रयोजनमुच्यते फलाधिकमिति ।
यद्दिशि फलाधिकं भवेदर्थात् समुदायाष्टकवर्गवशादुक्तचतुर्दिशां मध्ये यद्दिशि सर्वाधिक-
बिन्दवो भवेयुस्तत्प्रदेशे = तद्दिग्भागे धनादिवृद्धिं जातो नरः समुपैति । एतदुक्तवि-
धिना दिक्फलं विविच्य धनादिवृद्धिमिच्छुता पुरुषेण तद्दिशि प्रयतितव्यम् ॥ ६७ ॥
मेषादि तीन २ राशिमें पूर्बादि चारो दिशासं (मे० वृ० मि० में पूर्व, कर्क सिंह कन्यामें
दक्षिण, तु० वृ० ध० में पश्चिम, म० कु० मी० में उत्तर) अधिक बिन्दुवाली राशिकी दिशामें
धनादिकी वृद्धि होती है ॥ ६७ ॥
इदानीं रोगज्ञानमाह-
लग्नादिशून्यन्तगतं तुरङ्गैः सङ्गुण्य ताराहृतलब्धयाते ।
रव्यादिपापे यदि कोणगे वा रोगादिपीडाविपुलं नराणाम् ॥ ६८ ॥
मन्दादिलग्नान्तफलं च तद्वल्लग्नान्तमारादुदयात्कुजान्तम् ।
शुभैक्यसंख्यागततारकायां शुभग्रहे सौख्यफलं वदन्ति ॥ ६६ ॥
लग्नादीति । लग्नादिशून्यन्तगतं = लग्नराशिमारभ्य शनिस्थितराशिपर्यन्तं ये
सर्वाष्टकवर्गजातबिन्दवस्तान् तुरङ्गैः = सप्तभिः सङ्गुण्य ततस्ताराहृतलब्धयाते = तारा
नक्षत्राणि (सप्तविंशतिः) तैर्हृते यल्लब्धं तावन्मिते नक्षत्रमुपगते रव्यादिपापे = रविभौ-

३४० सटीकजातकपारिजाते-
मशनीनामन्यतमे वा कोण- (५।९) गे ग्रहे सति अत्रेदं विचिन्त्यम्। लग्नमारभ्य
शनिपर्यन्तेषु राशिषु यावन्तो बिन्दवस्तान् सप्तभिः सङ्गुण्य सप्तविंशतिभिर्भागमहरेत्तदा
यल्लुब्धं तावन्मिते नक्षत्रे यदि रविर्भौमो वा शनिः (पापग्रहः) अथवा कोणस्थितः
कश्चिद्ग्रहो भवेत्तदा, नराणां विपुला = महती रोगादिपीडा स्यादिति मूलशब्दार्थः ।
अथात्र मन्त्रेश्वरेण लब्धतुल्यगताब्दे तथोक्तम्—
लग्नात्प्रभृतिमन्दान्तमेकीकृत्य फलानि वै । सप्तभिर्गुणयेत्पश्चात् सप्तविंशहतात्फलम् ॥
तत्समानगते वर्षे दुःखं वा रोगमाप्नुयात्
एवं मन्दादिलग्नान्तं भौमराहोस्तथा फलम् ॥ इति ॥६८॥
मन्दादीति । मन्दं=शनिमारभ्य लग्नान्तं यावद्राशिषु फलं=समुदायाष्टकबिन्दु-
सङ्ख्या, वा आरात् = मङ्गलात् लग्नान्तमथवा, उदया॑त् = लग्नात् कुजान्तं फलं तद्वत्
सप्तभिः सङ्गुण्य सप्तविंशतिभिः २७ भक्तं कृत्वा लब्धमिते नक्षत्रे रव्यादिपापे गतवति
तद्वत्=रोगादिपीडा वाच्या ।
अथ च शुभैक्यसङ्ख्यागततारकायां—शुभग्रहाणां यावन्तो बिन्दवस्तेषामैक्यवशाद्य-
क्तव्यता तारा, अर्थात् लग्नादितो मन्दान्तगतं मन्दादितो लग्नान्तगतमित्यादि यथा प्रदर्शितं
तथैव लग्नादिशुभग्रहान्तं फलं सप्तभिः सङ्गुण्य सप्तविंशतिभिः भक्तं कुर्यात्, लब्धमिते
नक्षत्रे गतवति शुभग्रहे सौख्यफलं ब्रूयादिति ।
अत्रापि लब्धतुल्ये वर्षे तत्तदुक्तं फलमुक्तं जातकादेशकारेण । तथा तद्वचनम्—
लग्नादारभ्य सूर्यात्मजगतभवनाक्षान्तमेकत्र युक्त्वा
७ २७
सुध्ने तस्मिन् सुखाप्ते गतवति फलतुल्याब्दके रोगशोकाः ।
मन्दादालग्नमेवं क्षितिसुतगभावाच्चादिलग्नं विलग्ना-
दाभौमं त्वेति कृत्वा विधिमशुभमतिर्बादिशोचोदिताब्दे ॥ इति ॥
अत एव श्लोकद्वयेऽपि तदुक्तलक्षणे लब्धसंख्यामिते गताब्दे तत्तदुक्तं शुभाशुभ-
फलं वाच्यमिति सिद्धान्तः ॥ ६९ ॥
लग्नसे शनि पर्यन्तकी बिन्दुसंख्याको ७ से गुणाकर २७ के भाग देनेसे जो लब्धि प्राप्त
हो उसमें सूर्यादि पापग्रह या कोणस्थ ग्रह प्राप्त हो तो मनुष्योंको बड़ी रोगादि पीड़ा हो ॥६८॥
शनिसे लग्नान्त जो फल उसी प्रकार मङ्गलसे लग्न पर्यन्त तथा लग्नसे मङ्गल पर्यन्त
विचारे । शुभ संख्याकी एकत्रताकी संख्यामें शुभग्रह सौख्य फल देनेवाले हैं, ऐसा आचार्य
कहते हैं ॥ ६९ ॥
शोध्यं राशिषुचरणगुणकैः संगुणय्यैतदैक्यं
हत्वा शैलैरुडुगणहृतं लब्धमब्दादिकं स्यात् ।
मानाधिक्ये विशातमशते तारकायुर्वराङ्गैः
सङ्गुण्याप्तं दिवसनिचयैर्भानुभिः शुद्धमायुः ॥ ७० ॥
शोध्यमिति । शोध्यं = त्रिकोणैकाधिपत्यशोधनजातं फलं राशेषु चरस्य (ग्रहस्य)
च गुणकैः ४४ श्लोकोक्तैः सङ्गुण्य (तत्तद्ग्रहस्य पृथक् पृथगिति) एतेषामैक्यं विधाय
तच्छैलैः ७ हत्वा (संगुण्य) उडुगणैः २७ हतं = भक्तं सद्यल्लब्धं तदब्दादिकं = वर्षा-
दिकं स्यात् । तस्मिन् वर्षादौ मानाधिक्ये = शताधिक्ये समागते सति तद्विशतं = शतोर्न्नितं
कार्यं, अशते = शताल्पे सति तदेव ग्राह्यं, तद्देतारकायुः = नक्षत्रायुः कथ्यते । अथ तदायुः
वराङ्गैः = ३२४ भिः हत्वा = सङ्गुण्य, दिवसनिचयैः दिनसमूहैः (वर्षान्तःपातिभिः)

मातुलैः = ३६५ प्रमितैः भक्तं कुर्यात् तदा लब्धं शुद्धं आयुः स्यात् । एतद्धि शुद्धाष्टक-
वर्गजनितं ज्ञेयमिति ।
अत्र यदुक्तं मानाधिक्ये विशतमिति तदाह जातकादेशकारः—
अष्टवर्गं समुद्धृत्य ग्रहाणां राशिवमण्डले ।
प्राग्वत् त्रिकोणं संशोध्य पश्चादेकाधिपत्यताम् ॥
एकस्मिन् मण्डलाधिक्यं शोधयेच्चक्रमण्डलम् ।
द्वादशैव तु गृह्णीयादेवं सर्वेषु राशिषु ॥
पूर्वोक्तं गुणकारैस्तु वर्धयेच्च पृथक् पृथक् । एकीकृत्य ततः सर्वं सप्तभिर्गुणयेत् पुनः ।
सप्तविंशतिहृल्लव्धं आयुःपिण्डं प्रदृश्यते । द्वादशादिगुणाल्लव्धं मासादिघटिकास्ततः ॥
शतादूर्ध्वं तु तत्पिण्डं मण्डलं शोधयेच्च तम् । शतमेव तु गृह्णीयाद्दीर्घायुर्योगसम्भवे ॥
तद्विधं सकलं कृत्वा वराङ्गेन ३२४ विवर्धितम् ।
मातङ्ग-३६५ हतलब्धायुर्मातङ्गाब्दं प्रदृश्यते ॥
अत्राष्टकवर्गे शतमेवोत्तमायुर्गृहीतमित्यवगन्तव्यम् ॥ ७० ॥
शुद्धावशेष बिन्दुको राशि ग्रहके गुणकसे गुणाकरके ७ से गुणे फिर २७ का भाग देने
से जो फल मिले वह वर्षादि होता है । शताधिक्य होने पर १०० में शोधकर वरांग ३२४
से गुणाकर मातंग ३६५ से भाग देने पर शुद्ध आयु होती है ॥ ७० ॥
इदानीं साधितमायुः कदा यथात्वमुपयातीत्याह—
स्वल्पमध्यबहुमानवत्सरा मण्डलोनयुतकर्मकल्पिताः ।
तुल्यकालमुपयान्ति सर्वतः सद्गुणोदयकटाक्षवीक्षणात् ॥ ७१ ॥
स्वल्पेति । उक्तप्रकारैः साधिताः स्वल्पमध्यबहुमानवत्सराः = अल्पायुर्मध्यायुर्दीर्घायुषां
वर्षभेदाः मण्डलोनयुतकर्मकल्पिताः ( मानाधिक्येत्यादिकर्मकृताः ) सद्गुणोदयकटाक्षवी-
क्षणात्=सद्गुणविशिष्टानां ग्रहाणामुदये लग्ने यत् कटाक्षवीक्षणम्=सदवलोकनं तस्मादर्थात्
यदि लग्ने सद्गुणयुक्तानां ग्रहाणां दृष्टिः स्यात्तदा सर्वतो भावेन तुल्यकालमुपयान्ति ।
यदि लग्ने सद्ग्रहाणां दृष्टिर्न स्यात्तदा तदागतमायुर्न याथातथ्येन परिणमतीति भावः ॥७१॥
लग्नमें सद्गुण ग्रहकी कटाक्षदृष्टिसे स्वल्प मध्य बहुवत्सर मण्डलमें हीन युत कर्म-
कल्पनासे सब तरहसे समान समय आते हैं ॥ ७१ ॥
श्रीवैद्यनाथकृतजातकपारिजाते पराशरादिफलसाररसोपयाते ।
प्रस्तारभिन्नसमुदायकबिन्दुशीलः संकीर्तितस्तु सकलद्युचरप्रसादात् ॥ ७२ ॥
इति दशमोऽध्यायः ।
सरलार्थेन श्लोकेनानेनाध्यायमुपसंहरतीति ॥ ७२ ॥
पारिजाते सुधा टीका कपिलेश्वरनिर्मिता ।
दशमे चाष्टवर्गाख्येऽध्यायेऽस्मिन् पूर्णतां गता ॥ १० ॥
पराशर आदि मुनियोंके ग्रन्थके फलके सार भागसे उत्पन्न श्रीवैद्यनाथजी कृत जातक-
पारिजातमें सब ग्रहोंकी कृपासे अष्टवर्गके प्रस्तारके भेदोंका वर्णन किया ॥ ७२ ॥
इति जातकपारिजाते दशमेऽध्याये 'विमला' हिन्दी टीका समाप्ता ॥ १० ॥

" anything else?
Wait, why does L5 look like "तत्तद्भावोद्भव्वानि"?
Because in Sanskrit grammar, after 'र्' or in some styles, double consonants are written: no, 'द्भव' has no 'र्'.
Wait, look at L5 and L9:
Does it say "तत्तद्भावोद्भव्वानि" or "तत्तद्भावोद्भूतानि" or "तत्तद्भावोद्भवानि"?
Let's look at the image of L5 again, very closely at the pixel level:
त (ta)
त्त (tta)
द्भा (dbhā)
वो (vo)
द्भू (dbhū) or द्भ (dbha)
Wait, look at the letter between वो and नि:
Wait, look at the word:
तत्तद्भावोद्भव्वानि?
Wait, there is:
द् (d)
भा (bhā)
वो (vo)
द् (d)
भ (bha)
va?
Wait, look at L5:
तत्तद्भावोद्भव्वानि
Wait, is that a 'व' with another 'व'? No, look at L5:
"तत्तद्भावोद्भव्वानि" - wait, look at L9:
"तत्तद्भावोद्भव्वानि" - wait, in L9 it's spelled the EXACT same way!
Wait, look at the letter:
Could

प्रथमद्वितीयभावफलाध्यायः ॥११॥ ३४३
यद्भावनाथो रिपुरिफ्फरन्ध्रे दुःस्थानपो यद्भवनेस्थितस्तु ।
तद्भावनाशं कथयन्ति तज्ज्ञाः शुभेक्षितश्चेत् फलमन्यथा स्यात् ॥४॥
यदिति । यस्य भावस्य स्वामी, रिपुरिफ्फरन्ध्रे = षष्ठद्वादशाष्टमानामन्यतमे भवति,
वा दुःस्थानपः = षष्ठद्व्ययेशानामन्यतमो ग्रहो यस्मिन् भवने ( भावे ) स्थितो भवति,
तस्य भावस्य नाशं तज्ज्ञाः = तद्विदः ( भावफलवेत्तारः ) कथयन्ति । अथ चेदसौ भावः
केनचित् कैश्चिद्वा शुभग्रहेण शुभग्रहैर्वा ईक्षितः = निरीक्षितः स्यात् तदा फले अन्यथाऽर्था-
त्तद्भावनाशो न स्यादुत तद्भाववृद्धिरेव वाच्येति ॥ ४ ॥
जिस भावका स्वामी षष्ठ, द्वादश या अष्टम स्थानमें प्राप्त हो, एवं दुःस्थान (६।८।१२)
का स्वामी जिस भावमें हो उस भावका नाश होता है ऐसा विद्वान् लोग कहते हैं।
यदि उसे शुभग्रह देखते हों तो अन्यथा फल होता है अर्थात् उस भावका नाश नहीं
होता है ॥ ४ ॥
यद्भावपे केन्द्रगते विलग्नात्त्रिकोणगे वा यदि सौम्यदृष्टे ।
तुङ्गादिवर्गोपगते बलाढ्ये तद्भावपुष्टिं फलमाहुरायाः ॥ ५ ॥
यद्भावप इति । यस्य भावस्य स्वामी विलग्नात् = जन्मलग्नात्, केन्द्रे (१।४।७।१०)
वा कोणे (५।९) स्थितः यदि सौम्येन ( शुभग्रहेण ) दृष्टो भवेत्तथा तुङ्गादिवर्गोपगतः =
स्वकीयोच्चादिराशौ स्ववर्गे च स्थितः बलाढ्यः = पूर्वोक्तैर्बलैर्युक्तो वा भवेत् तदा तद्भावपुष्टि-
फलं तद्भावस्य वृद्धिरेव फलम् आर्या आहुः ॥ ५ ॥
लग्नसे जिस भावका पति केन्द्रमें हो वा त्रिकोणमें हो उसे शुभग्रह देखते हों उच्चादि
वर्गमें प्राप्त होकर बलवान् हो तो श्रेष्ठ विद्वानोंके मतसे उस भावकी पुष्टि होती है ॥ ५ ॥
तत्तद्भावत्रिकोणे सुखमदनगृहे वाऽऽस्पदे सौम्ययुक्ते
पापानां दृष्टिहीने भवनपसहिते पापखेटैरयुक्ते ।
भावानां पुष्टिमाहुः सकलशुभकरं चान्यथा चेत्प्रणाशं
मिश्रं मिश्रग्रहेन्द्रैरखिलमपि तथा मूर्तिभावादिकानाम् ॥ ६ ॥
तत्तदिति । तत्तद्भावात् = विचारणीयभावतः, त्रिकोणे ( ५।९ ) सुखमदनगृहे ( ४।७ ), ˙
वा आस्पदे ( १० ) सौम्ययुक्ते = शुभग्रहेण शुभग्रहैर्वा सहिते, तस्मिन् पापानां दृष्टिहीने =
पापग्रहैरनवलोकिते सति, भवनपसहिते स्वराशिपत्तिना युक्ते, तथा पापखेटैरयुक्ते, ईदृग्ल-
क्षणलक्षितानां भावानां पुष्टिं = वृद्धिं विद्वांस आहुः । यस्मिंस्तस्मिन् भावे ईदृगलक्षणं तद्भा-
बजातं सकलशुभकरं भवति । अस्मादन्यथा चेद्भवति तदा तद्भावस्य प्रणाशं करोति ।
अथ मिश्रग्रहेन्द्रैः = तत्तद्भावात्त्रिकोणे सुखमदने आस्पदे वा पापैः शुभैश्च सहिते, पापैः
शुभैश्चावलोकिते सति, मूर्त्तिभावादिकानां = लग्नादिद्वादशभावानाम् अखिलमपि फलं = सकल-
मेव तत्तद्भावजातं फलं मिश्रं साधारणं ( शुभमशुभञ्च ) वाच्यमिति ॥ ६ ॥
लग्नादि प्रत्येक भावोंके उस २ भावसे त्रिकोण, चतुर्थ, सप्तम या दशम गृहमें शुभग्रह
वा उसका पति युक्त हो वहां पापग्रहोंकी दृष्टि तथा योग न हो तो भावोंका समस्त शुभ-
फल तथा पुष्टि कहे। यदि ऐसा न हो तो उस २ भावका नाश होता है। यदि उक्त स्थान
मिश्रग्रहसे युक्त हों तो सब मिश्रफल होते हैं ॥ ६ ॥
नाशस्थानगतो दिवाकरकरच्छन्नस्तु यद्राशिपो
नीचारातिगतोऽथवा यदि शुभैः खेटैरयुक्तेक्षितः ।
तद्भावस्य विनाशनं मुनिगणाः शंसन्ति खेटैर्युतो
यद्यत्रापि फलप्रदो नहि तथा मूर्त्यादिभानां क्रमात् ॥ ७ ॥

३४४ सटीकजातकपारिजाते-
नाशस्थानगत इति । यद्राशिपः = यस्य भावस्य पतिः, नाशस्थानगतः = अष्टमभावग-
तः, दिवाकरकरच्छन्नः = सूर्यस्य किरणैर्लुप्तद्युतिदस्तङ्गत इत्यर्थः, अथवा नीचारातिगतः =
स्वकीयनीचराशौ, शत्रुगृहे च स्थितः, यदि शुभैः खेटैः = बुधगुरुशुकैः, अयुक्तेक्षितः = युक्तो
दृष्टश्च न भवति, तदा तद्भावस्य = यद्भावपतिरीदृल्लक्षणयुतो भवति तस्य भावस्य विना-
शनं मुनिगणाः = गर्गपाराशरादयो महर्षयः, शंसन्ति = कथयन्ति । अथ यदि अत्रोक्तसं-
स्थायां यद्राशिपः खेटैरितरप्रहैर्यतोऽपि भवेत्तदा मूर्त्तिप्रभृतिभावानां क्रमात् तथा फलप्रदो
नहि भवति ॥ ७ ॥
लग्नादि जिस भावका स्वामी सूर्यके किरणसे आक्रान्त हो, अष्टम स्थानमें प्राप्त हो,
नीच वा शत्रु गृहमें प्राप्त हो, यदि शुभग्रहसे युक्त न हो उस भावका विनाश मुनि लोग
कहते हैं। अर्थात् ये भाव फलप्रद नहीं होते हैं ॥ ७ ॥
दुःस्थाने वाऽरिगे मूढे दुर्बले भावनायके ।
भावस्य सम्पदं कर्तुं न शक्ता भावमाश्रिताः ॥ ८ ॥
दुःस्थान इति । भावनायके = विचारणीयभावपतौ, दुःस्थाने = षडष्टव्ययानामन्यतमे
भावे वा अरिगे = शत्रुगृहे विद्यमाने, मूढे = सूर्येण सहास्तङ्गते, दुर्बले = निर्वीर्ये सति भावमा-
श्रिताः = तद्भावमुपगता अन्ये ग्रहा अपि तस्य भावस्य सम्पदं = वृद्धिं, कर्तुं, शक्ताः = दक्षा न
भवन्ति । भावस्य शुभफलहेतवे आवेशेन शुभभावगतेन बलिना चावश्यमेव भवित-
व्यमिति ॥ ८ ॥
यदि भावका स्वामी दुःस्थानमें शत्रुभवनमें हो अस्त हो वा दुर्बल हो तो भावाश्रित
ग्रह भावको सम्पन्न करनेमें समर्थ नहीं होते हैं ॥ ८ ॥
दुष्टस्थितो वापि यदा नभोगः पापोऽरिनीचांशकसंयुतो यः ।
स्वतुङ्गमित्रांशकराशियुक्तः शुभेक्षितो वा यदि शोभनः स्यात् ॥ ६ ॥
दुष्टस्थित इति । यः कश्चित्, नभोगः = ग्रहः, यदा दुष्टस्थितः = असद्भावगतः, अपि
वा अरिनीचांशकसंयुक्तः = शत्रुराशेर्नीचस्य वा नवांशे स्थितो भवति, स पापः = पापफलदो
भवति । अथ स्वतुङ्गस्य, मित्रस्य च नवांशे राशौ च युक्तो ग्रहः, शुभग्रहेक्षितो वा यदि
भवेत्तदा शोभनः शुभफलदः स्यात् ॥ ९ ॥
यदि जो कोई ग्रह दुष्ट स्थानमें स्थित हो वा शत्रुगृह वा नीचांशसे संयुक्त हो वह
अशुभ फल देता है। यदि अपने उच्च वा मित्रके नवांश वा राशिमें शुभग्रहसे दृष्ट हो तो
शुभ होता है ॥ ९॥
आवेशाक्रान्तराशीशे दुःस्थे भावस्य दुर्बलम् ।
स्वोच्चमित्रस्वराशिस्थे भावपुष्टिं वदेद् बुधः ॥ १० ॥
आवेशेति । भावेशाक्रान्तराशीशे = यस्य भावस्य फलं विचार्यते तद्भावेशेनाक्रान्तो
यो राशिस्तदीशे ( विचारणीयभावेशाधिष्ठितराशिपतितादित्यर्थः) दुःस्थे = षडष्टव्ययाना-
मन्यतमे गते भावस्य दुर्बलं फलं वाच्यम् । अथ च तस्मिन् भावेशाक्रान्तराशीशे ग्रहे
स्वोच्चे, स्वमित्रराशौ, स्वकीयराशौ वा स्थिते सति भावपुष्टिं बुधो वदेदिति ॥ १० ॥
जिस किसी भावका स्वामी जहाँ बैठा हो उसका पति दुष्टस्थानमें हो तो उस मूल
भावको दुर्बल करता है। यदि वह अपने उच्च, मित्र राशि, स्वराशिमें स्थित हो तो उस
भावकी पुष्टि करता है, ऐसा पंडित लोग कहते हैं। सु० ज्ञा० कार० ॥ १० ॥
यद्भावलाभधनविक्रमराशियाता यद्भावनाथसुहृदश्च तदुच्चनाथाः ।
तद्भावपुष्टिबलमम्बरचारिणस्ते कुर्वन्ति मूढरिपुनीचविवर्जिताश्चेत् ॥ ११ ॥

प्रथमद्वितीयभावफलाध्यायः ॥११॥ ३४५
यदिति । यस्य तस्य भावस्याधिपतेः मित्रग्रहाः, तदुच्चनाथाः = भावपतीनां ये उच्च-
राशयस्तत्पतयश्च यत्तद्भावात् लाभ-[ ११ ) धन-( २ ) विक्रम-( ३ ) राशियाता भवे-
युस्तदा तद्भावस्य पुष्टिफलं तेऽम्बरचारिणो ग्रहाः कुर्वन्ति । चेद्यदि ते ग्रहा मूढरिपुनीचवि-
वर्जिताः = अस्तं गताः, शत्रुराशिगताः, नीचराशिगता वा न भवेयुस्तदेति । एतदुक्तं
भवति । यस्य तस्य विचारणीयराशेर्योऽधिपस्तस्य मित्राणि तदुच्चपतिश्चैतेषामन्यतमो
ग्रहो मूढशत्रुनीचराशिवर्जितः सन् तत्तद्भावात् लाभधनविक्रमान्यतमगतो भवति तदा
तद्भावस्य पुष्टिं कुरुते ॥ ११ ॥
जिस भावसे ११।२।३ स्थानमें गत ग्रह उस भावेशके मित्र या उसके उच्च स्थानके
स्वामी हों और यदि वे ग्रह अस्तङ्गत, शत्रुराशिगत या नीचगत न हों तो वे ग्रह उस
भावको पुष्ट और बलवान् बनाते हैं। (सु० शा० कार

३४६ सटीकजातकपारिजाते-
ग्रहस्य यादृक्फलुः, यत्स्वरूपं, यादृगाकृतिश्च वर्तते तथैव तस्य जातस्यापि वाच्यमित्यर्थः ।
अथ वर्णमाह—वर्णमिति । चान्द्रनवांशनाथात् = चन्द्रो यस्मिन्नवांशे स्थितो भवेत्तन्न-
वांशराशिपतेः वर्णं जातस्य वदेदिति । यस्य ग्रहस्य यो वर्णः ( २ अ० १९ श्लो० )
उक्तः स एव वर्णो जातकस्येति । विलग्नभात् सर्वशुभाशुभानि = लग्नाद्द्वादशभावराशयः
कालपुरुषाङ्गे यत्र यत्रावस्थितो विद्यते ( १ अ० ८ श्लो० ) तन्न तत्राङ्गे जातस्य शुभा-
शुभग्रहपरत्वेन शुभाशुभानि फलानि वाच्यानि । अत्र ३ अ० ७६ श्लोको द्रष्टव्यः ॥१५॥
शरीरके स्वरूप-आकृति लक्षणोंको लग्नके नवांशपतिसे वा तत्कालमें सर्वाधिक बलवान्
ग्रहसे कहे । चन्द्रमाके नवांशके स्वामीसे शरीरका वर्ण कहे, और समस्त शुभ अशुभको
लग्नसे कहे ॥ १५ ॥
त्रिकोणकेन्द्रे यदि लग्ननाथे शुभान्विते शोभनवीक्षिते वा ।
शुभग्रहागारगते बलाढ्ये चतुःसमुद्रान्तयशः समेति ॥ १६ ॥
त्रिकोणेति । शुभग्रहेण युक्तो दृष्टो वा लग्नेशः, त्रिकोणे केन्द्रे ( ५।९।१।४।७।१० )
वा गतः स्यात् , एवं शुभग्रहाणां राशिगतो बलाढ्यदा भवेत्तदा जातो नरः चतुस्समुद्रान्तं
यशः = प्रतिष्ठां समेति प्राप्नोति ॥ १६ ॥
यदि लग्नेश त्रिकोण या केन्द्रमें स्थित हो शुभग्रहसे युक्त हो, वा शुभग्रहसे देखा
जाता हो, वा बलवान् होकर, शुभग्रहकी राशिमें हो तो चारो समुद्र पर्यन्त ( भूमंडल ) में
उसका यश होवे ॥ १६ ॥
होराधिनाथे रिपुरन्ध्ररिष्फे पापान्विते पापनिरीक्षिते वा ।
पापग्रहाणां भवनोपयाते जातोऽप्रकाशो भवतीह मर्त्यः ॥ १७ ॥
होराधिनाथ इति । होराधिनाथे = जन्मलग्नपतौ । अन्यत्सुगममेवेति ॥ १७ ॥
यदि लग्नेश छठे, आठवें या बारहवें स्थानमें हो पापग्रहसे युक्त हो या देखा जाता
हो, वा पापग्रहके गृहमें हो तो इस योगमें मनुष्य यहां नामी नहीं होता है ॥ १७ ॥
कीर्तिस्थानपतौ विलग्नभवने जातः स्वयं कीर्तिमान् ।
वित्तस्थे तु विशेषकीर्तिसहितः स्वोच्चादिवर्गान्विते ।
दुःस्थे चञ्चलयात्रया हततनुर्जातोऽथवा दुर्जनः
केन्द्रे कोणगते शुभग्रहयुते यात्रासुखं जायते ॥ १८ ॥
कीर्तिस्थानपताविति । कीर्तिस्थानपतौ = नवमभावाधिपतौ ग्रहे, विलग्नभवने = जन्म-
कालीनलग्ने गते सति जातो नरः स्वयं कीर्तिमान् भवति । तस्मिन् कीर्तिस्थानपतौ, वि-
त्तस्थे = द्वितीयभावमुपगते स्वकीयोच्चादिवर्गयुते च जातो विशेषकीर्तिसहितः = तडागारा-
मदेवायलपुस्तकादिचिरस्थायिकीर्तिमान् भवति । तस्मिन्नेव कीर्तिपतौ दुःस्थे = षडष्टव्यय-
गते सति जातः चञ्चलयात्रया ( तीव्रगतियानादिनिपातः ) हततनुः = नष्टशरीरः, अथवा
दुर्जनः दुःशीलो भवति । तस्मिन्नेव कीर्तिपतौ केन्द्रे कोणे वा गते शुभग्रहयुते च जातस्य
यात्रासुखं जायते ॥ १८ ॥
कीर्तिभावेश ( नवमेश ) लग्नमें हो तो जातक स्वयं कीर्तिमान् हो। यदि वही उच्चा-
दिवर्गसे युक्त धन भावमें हो तो विशेष कीर्ति वाला हो। यदि दुष्ट स्थानमें हो तो
चंचल यात्रासे शरीरका नाश हो, वा दुर्जन हो। यदि वही केन्द्र या कोणमें हो शुभग्रहसे
युक्त हो तो यात्रामें सुख प्राप्त होवे ॥ १८ ॥
होरास्वामिनि पञ्चमे यदि सुतस्थानेशायुक्तेऽथवा
भाग्ये वा यदि भाग्यपेन सहिते लग्ने यशस्वी पिता ।
भ्रातृस्थानपतौ विलग्नगृहगे तत्कारकभ्रातृपा-
वेकस्थौ बलशालिनौ च यदि वा तत्सोदरः कीर्तिमान् ॥ १९ ॥

प्रथमद्वितीयभावफलाध्यायः ॥११॥ ३४७
होरास्वामिनीति । होरास्वामिनि = जन्मलग्नेशे यदि पञ्चमे गते, अथवा सुतस्थानेश-
युक्ते = पञ्चमेशेन सहिते भाग्ये = नवमे भावे गतवति, यदि वा भाग्यपेन = नवमेशेन स-
हिते लग्ने विद्यमाने सति जातस्य पिता यशस्वी = कीर्तिमान् भवति । भ्रातृस्थानपतौ =
तृतीयभावेशे, विलग्नगृहे = जन्मलग्नमुपगते, तत्कारकभ्रातृपौ = भ्रातृकारकः (भौमः)
भ्रातृपः (तृतीयेशः) चैकस्थौ (यत्र तत्रैकराशिगतौ) बलशालिनौ च यदि भवेतां तदा
तत्सोदरः = तस्य जातस्य सोदरो भ्राता कीर्तिमान् भवतीति ॥ १९ ॥
यदि पंचमेशसे युक्त लग्नेश पंचम भावमें हो वा नवममें हों, वा नवमेशके साथ लग्नमें
हो तो जातकका पिता यशस्वी होवे ।
यदि तृतीय भावका स्वामी लग्नमें हो अथवा उसका कारक और तृतीयेश दोनों एक
राशिमें हों बलवान् हों तो उसका सहोदर भाई कीर्तिमान होवे ॥ १९ ॥
विद्याधिपे वा यदि चन्द्रसूनौ लग्ने सुखे लग्नपसंयुते वा ।
बलान्विते पापद्दशा विहीने विद्यायशस्वी भवति प्रजातः ॥ २० ॥
विद्याधिप इति । विद्याधिपे = विद्यास्थानपतौ = द्वितीयेशे (द्वितीयभावाद् विद्याविचारः
क्रियते, ४९ श्लोको द्रष्टव्यः) वा चन्द्रसूनौ = बुधे, लग्ने = जन्मलग्ने, वा लग्नपसंयुते =
लग्नेशेन समन्विते, बलान्विते, सुखे = चतुर्थभावे, पापद्दशा विहीने च सति प्रजातः =
ईदृग्लक्षणोपलक्षिते काले जायमानो नरः, विद्यायशस्वी भवति ॥ २० ॥
यदि द्वितीयेश, वा बुध लग्नमें वा लग्नेशके साथ चौथेमें हो बलवान् हो पाप ग्रहकी
दृष्टिसे रहित हो तो जातक विद्यामें यशस्वी हो ॥ २० ॥
धर्मोदयेशौ नवमोदयस्थौ धर्मोदयेशौ तनुधर्मगौ वा ।
सुरेन्द्रवन्द्येक्षितसंयुतौ चेत् समेति जातश्चिरकालभाग्यम् ॥ २१ ॥
धर्मोदयेशाविति । धर्मोदयेशौ = नवमेशलग्नेशौ क्रमेण नवमोदयस्थौ (नवमेशो
नवमगतो लग्नेशो लग्नगतश्च) भवेताम्, वा धर्मोदयेशौ तनुधर्मगौ (धर्मेशो लग्ने, लग्नेशो
धर्मे च गतः) भवेतां तथा भूतौ चेद्यदि सुरेन्द्रवन्द्येन = गुरुणा, ईक्षितौ संयुक्तौ वा भवेतां
तदा जातो नरः चिरकालभाग्यं समेति यावज्जीवनं भाग्यवान् भवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥
धर्मेश और लग्नेश क्रमसे नवम और लग्नमें हों (नवमेश ९ वें, लग्नेश लग्नमें) वा
लग्नेश और नवमेश क्रमसे ९ वें और लग्नमें हों (नवमेश लग्नमें लग्नेश ९ वें) दोनों
बृहस्पतिसे देखे जाते हों या युक्त हों तो जातक बहुत समय तक भाग्यवान् रहे ॥ २१ ॥
लग्नाधिपस्य व्ययगे तदुच्चमित्रे सुहृत्तुङ्गखगोक्षिते वा ।
तद्राशिगे वा यदि मित्रखेते तस्य स्थितिर्जन्मवसुन्धरायाम् ॥ २२ ॥
लग्नाधिपस्येति । लग्नाधिपस्य = जन्मलग्नपतेः, व्ययगे = द्वादशे भावे, तदुच्चमित्रे =
तस्य लग्नाधिपस्योच्चे मित्रगृहे वा सति तस्मिन् सुहृत्तुङ्गखगेक्षिते लग्नेशस्य मित्रग्रहेण
तुङ्गगतग्रहेण चेक्षिते. वा तद्राशिगे = लग्न इत्यर्थः, मित्रखेते = लग्नेशस्य मित्रग्रहे
सति तस्य जातस्य स्थितिः, जन्मवसुन्धरायां = यत्र भूमौ जन्म जातं तस्यां (जन्मभूमावेव
तस्यावस्थानं) भवतीत्यर्थः ॥ २२ ॥
लग्नेशसे १२ वें उसके उच्च स्थान या मित्र राशि हो मित्र या उच्च ग्रहसे देखा जाता
हो वा लग्नेशका मित्रग्रह उसके राशिमें हो तो उसकी स्थिति जन्म-भूमिमें हो ॥ २२ ॥
लग्नेशाद्व्ययपे विलग्नपरिपौ नीचेऽथवा दुर्बले
जातो याति विदेशमिष्टदनुजाचार्येण दृष्टे यदि ।
तत्रैव स्थितिरन्यपे रविकरच्छन्ने विलग्नाधिपा-
दल्पग्रामचरो बलिन्यपि घनग्रामाधिवासो भवेत् ॥ २३ ॥

३४८ सटीकजातकपारिजाते-
लग्नेशादिति । लग्नेशाद्व्ययपे = लग्नपतिर्यत्र तिष्ठति तस्माद्यो द्वादशो भावस्त-
द्धीरो ( लग्नेशाधिष्ठितराशेर्व्ययेश इत्यर्थः ) विलग्नपतिरिपौ = लग्नेशस्य शत्रुग्रहे सति,
नीचे = नीचराशिगते, अथवा दुर्बले बलहीने सति, तस्मिन्यदि इष्टदनुजाचार्येण = मित्रत्व-
मुपगतेन शुक्रेण दृष्टे सति जातो नरो विदेशमन्यदेशं याति । अथ तस्मिन्नेव विलग्ना-
धिपाल्लग्नेशादन्त्यपे = द्वादशेशग्रहे, रविकरच्छन्ने = सूर्येण सहास्तङ्गते सति तत्रैव जन्म-
भूमावेव स्थितिर्भवति, तथा अल्पग्रामचरः = लघुग्रामवासी भवति । अथ तस्मिन्नेव विल-
ग्नाधिपादन्त्यपे बलिनि = सबले सति धनग्रामाधिवासः = विविधधनधान्ययुक्तस्य ग्रामस्य
( नगरस्य ) निवासी भवतीति ॥ २३ ॥
लग्नेशसे बारहवें स्थानका स्वामी लग्नेशका शत्रु हो और यदि वह नीचमें हो वा
दुर्बल हो और यदि उसे शुक्र देखता हो तो जातक विदेशमें जाय । यदि लग्नाधिपसे
द्वादश स्थानका स्वामी सूर्यके किरणोंसे लुप्त हो तो उसी जगह स्थित हो और छोटे
ग्रामोंमें निवास करे । यदि वह बलवान् हो तो शहरोंमें उसका निवास होवे ॥ २३ ॥
होरेशाद्व्ययपे विलग्नभवनात् केन्द्रत्रिकोणस्थिते
मित्रस्वोच्चगृहोपगे शुभयुते पार्श्वद्वये मानवः ।
चेतोरम्यमहीचरो दिविचराचार्येन्दुशुक्रेक्षिते
दिव्यक्षेत्रमुपैति जन्मधरणीवासस्तदर्थे रिपौ ॥ २४ ॥
होरेशादिति । होरेशाद् व्ययपे = लग्नेशे
यत्र तिष्ठति तस्माद् व्ययभावस्य पतितस्त-
स्मिन्, विलग्नभवनात् = जन्मलग्नराशेः
केन्द्रत्रिकोणे (१।४।७।१०।५।९) स्थिते,
तथा सति स्वकीयमित्रराशिश्वराशिस्वकी-
योच्चराशीनामन्यतममुपगते पार्श्वद्वये =
तस्मादुभयत्र द्वितीये द्वादशे च शुभयुते
शुभग्रहे विद्यमाने सति जातो मानवः
चेतोरम्यमहीचरः = मनोरमभूमिचरो (अ-
तीवसुन्दरस्थलवासी ) भवति ।

उदाहरणम्—

+---------------+---------------+
|       \   ४   /       \   २   /
|        \     /         \     /
|    ५    \   /    ३ ल.   \   /  १ बृ.
|          \ /             \ /
|-----------+---------------+-----------|
|     ६     |               |   मं. १२  |
|           |               |           |
|-----------+---------------+-----------|
|     ७     |               |    ११     |
|          / \             / \
|    ८    /   \    ९ बु.  /   \  १०
|        /     \         /     \
|       /   ८   \       /       \
+---------------+---------------+

अत्रोदाहरणे-कल्प्यते मिथुनलग्नपतिर्बुधो धनुषि सप्तमे भावे विद्यते, तस्माद् व्ययो
वृश्चिकस्तत्पतिर्भौमो मीने लग्नाद् दशमे (केन्द्रे) मित्रराशिस्थो वरीवर्ति, तस्मादुभयत्र
गुरुशुक्रौ मेषकुम्भस्थौ विद्येते इति उक्तयोगलक्षणं घटत इति । अथ तस्मिन्नेव लग्नेशा-
द् व्ययपे, दिविचराचार्येन्दुशुक्रेक्षिते = गुरुचन्द्रशुकदृष्टे सति, दिव्यक्षेत्रं = देवादितीर्थस्थानं
प्राप्नोति ( तीर्थादौ वासं करोतीत्यर्थः ) । अथ तदर्थे = लग्नेशाद् व्ययेशग्रहाद् द्वितीयभावे
रिपौ = तस्य शत्रुग्रहे विद्यमाने सति जन्मधरणीवासः = यत्र जातस्य जन्म भवति तस्यामेव
भूमौ वासकृद्भवति ॥ २४ ॥
लग्नेशसे व्ययाधीश लग्नसे केन्द्र या कोणमें हो, मित्र गृहमें या अपने उच्च भवनमें हो
उसके दोनों तरफ शुभग्रह हों तो मनुष्य रमणीय भूमिमें वास करे । यदि उसके दूसरे तथा
छठे स्थान पर बृहस्पति, चन्द्रमा और शुक्र की दृष्टि हो तो जातक जन्म भूमिमें वास करे
और दिव्य स्थानको प्राप्त हो ॥ २४ ॥
विदेशभाग्यं चरभे विलग्ने चरे तदीशे चरखेटदृष्टे ।
स्थिते स्वदेशे बहुभाग्ययुक्तः स्थिरग्रहैर्भूरिधनान्वितः स्यात् ॥ २५ ॥

प्रथमद्वितीयभावफलाध्यायः ॥११॥ ३४६
विदेशेति । चरभे = मेषकर्कतुलामकराणामन्यतमे राशौ, लग्ने, तदीशे = लग्नेशे,
चरे = चरराशौ विद्यमाने, तस्मिन्, चरखेटदृष्टे = चरराशिगतखोटेन दृष्टे जातस्य, विदेश-
भाग्यं = विदेशे भाग्योदयं ब्रूयात् । अथ स्थिरे विलग्ने, स्थिरे लग्नेशे च स्वदेश एवं
बहुभाग्ययुक्तो भवेत्। तस्मिन् स्थिरग्रहैः = स्थिरराशिगतग्रहैर्दृष्टे सति जातो भूरिधना-
न्वितो बहुविधधनयुतो भवतीति ॥ २५ ॥
जन्मलग्न चर राशि हो, लग्नेश चर राशिमें हो, उसे चर राशिस्थ ग्रह देखते हों तो जा-
तक का भाग्योदय विदेशमें होवे। जन्मलग्न स्थिर राशि हो, लग्नेश स्थिर राशिमें हो, स्थि-
रग्रह से युक्त हो या दृष्ट हो तो अपने देशमें ही बहुत भाग्यसे तथा धनसे युक्त होवे ॥ २५ ॥

कुण्डली १ (विदेशभाग्यम्):

• लग्न (कर्क - ४): गु.
• द्वितीय (सिंह - ५)
• तृतीय (कन्या - ६)
• चतुर्थ (तुला - ७): शु., बु.
• पंचम (वृश्चिक - ८)
• षष्ठ (धनु - ९)
• सप्तम (मकर - १०): चं.
• अष्टम (कुम्भ - ११)
• नवम (मीन - १२)
• दशम (मेष - १): मं.
• एकादश (वृष - २)
• द्वादश (मिथुन - ३)

कुण्डली २ (स्वदेशभाग्यम्):

• लग्न (वृष - २): शु.
• द्वितीय (मिथुन - ३)
• तृतीय (कर्क - ४)
• चतुर्थ (सिंह - ५): बु., बृह.
• पंचम (कन्या - ६)
• षष्ठ (तुला - ७)
• सप्तम (वृश्चिक - ८)
• अष्टम (धनु - ९)
• नवम (मकर - १०)
• दशम (कुम्भ - ११): चं.
• एकादश (मीन - १२)
• द्वादश (मेष - १)

होराधीशे पापखेटे रिपुस्थे पापक्षेत्रे भानुपुत्रेण युक्ते।
शूद्रप्रायो राहुणा केतुना वा जातश्चाण्डालोऽथवा नीचतुल्यः ॥ २६ ॥
होराधीश इति । लग्नेशे पापग्रहे, रिपुस्थे = षष्ठभावगते च, वा भानुपुत्रेण = शनिना
सहिते पापक्षेत्रे = पापग्रहराशौ विद्यमाने सति जातो नरः शूद्रप्रायो भवति। ईदृग्योगे
उच्चकुले जातोऽपि शूद्रवदाचरणयुक्तो भवति । तस्मिन्नेव तथाभूते लग्नेशे राहुणा केतुना
वा युते सति जातो नरः चाण्डालो भवति, अथवा नीचतुल्यः=दलितजातिसमो भवतीति॥२६॥
पापग्रह लग्नेश होकर शत्रु (६) स्थानमें हो या पापग्रहकी राशिमें शनिके साथ हो तो
प्रायः शूद्र प्रकृति हो। यदि राहुसे वा केतुसे युक्त पाप लग्नेश हो तो चाण्डाल हो वा
नीचके तुल्य हो ॥ २६ ॥
लग्नाधिपे शोभनराशियुक्ते बलोपयाते तनुपुष्टिमेति ।
लग्नस्थखेटे रिपुनीचभागे दुःस्थानपे देहसुखं न याति ॥ २७ ॥
लग्नाधिप इति सरलार्थ एवायं श्लोक इति ॥ २७ ॥
लग्नेश बलवान् होकर शुभग्रहकी राशिमें हो तो उस जातकका शरीर पुष्ट हो। लग्नमें
स्थित ग्रह शत्रु राशि या नीचराशिके भागमें हो अथवा वह लग्नस्थ ग्रह दुःस्थानका पति
हो तो उसे देह सुख नहीं होता है ॥ २७ ॥
विलग्नदर्शी तनुपो विलग्नगतयोऽपि षष्ठाष्टमरिष्फराशिपाः ।
सपत्ननीचोपगताश्च दुर्बला यदि स्वपाके न फलं प्रकुर्युः ॥ २८ ॥
विलग्नदर्शीति = विलग्नदर्शी = जन्मलग्नद्रष्टा, तनुपः=जन्मलग्नपतिः, विलग्नगः =
जन्मलग्नगतश्चेति त्रयोऽपि ग्रहाः यदि यथासम्भवं षष्ठाष्टमरिष्फराशिपाः = षष्ठाष्टमद्वा-
दशभावपतयो भवेयुस्ते चेत्सपत्ननीचोपगताः = शत्रुगृहगता नीचराशिगताश्च भवेयुस्तथा
दुर्बला वा भवेयुस्तदा ते त्रयोऽपि स्वपाके = स्वस्वदशायां, फलं = स्वं स्वं फलं न प्रकुर्युः
इत्थम्भूता ग्रहा विफला भवन्तीति भावः ॥ २८ ॥
३० जा०

३५० सटीकजातकपारिजाते-
लग्नको देखनेवाला, लग्नेश और लग्नमें स्थित ये तीनों ग्रह यदि छठे आठवें, और बार-
हवें भावके स्वामी हों, शत्रुगृह-नीचस्थ या दुर्बल हों तो वे ग्रह अपनी दशामें अपने अपने
फलको नहीं देते ।
यहां लग्नको देखनेवाले तथा लग्नमें रहनेवाले अधिक ग्रह हों तो उनमें बलीका ही
ग्रहण करना चाहिये । सु० शा० कारः ॥ २८ ॥
लग्ने जलर्क्षे शुभखेचरैन्द्रैर्युक्ते तनोः स्थौल्यमुदाहरन्ति ।
लग्नाधिपे तोयखगे बलाढ्ये सौम्यान्विते तत्तनुपुष्टिमाहुः ॥ २९ ॥
लग्न इति । जलर्क्षे = जलचरराशिके, ( १ अ. १७ श्लोक. द्र. ) लग्ने तस्मिन् शुभखे-
चरैन्द्रैः = बुधगुरुभृगुभिर्युक्ते जातस्य तनोः = शरीरस्य, स्थौल्यं = पीनत्वम्, उदाहरन्ति =
कथयन्त्याचार्याः । अथ लग्नाधिपे = जन्मलग्नेशे तोयखगे = जलचरर्क्षगतग्रहे, बलाढ्ये =
पूर्वोक्त

प्रथमद्वितीयभावफलाध्यायः ॥११॥ ३५१
अन्तर्दशा प्राप्त हो तो जातकके अङ्ग (शरीर) में विकलता कहे । शत्रु (६) स्थानका स्वामी
लग्नमें राहु वा केतुसे युक्त हो तो मनुष्यके शरीरमें व्रण कहे ॥ ३१ ॥
बलैर्विहीने यदि लग्ननाथे केन्द्रत्रिकोणे सति लग्नभाक् स्यात् ।
लग्नेश्वराधिष्ठितराशिनाथे दुःस्थानगे दुर्बलदेहवान् स्यात् ॥ ३२ ॥
बलैरिति । सरलार्थ एवायं श्लोक इति ॥ ३२ ॥
यदि बलसे हीन लग्नेश केन्द्र या त्रिकोणमें हो तो शरीर कुछ रोगी होवे । लग्नेश जिस
राशिमें हो उस राशिका स्वामी दुष्ट स्थानमें हो तो दुर्बल शरीरवाला हो ॥ ३२ ॥
सक्रूरो देहपो देहसौख्यहाऽन्त्यारिरन्ध्रगः ।
सारीशे देहपे दुःस्थे लग्नस्थे वाऽथ रोगवान् ॥ ३३ ॥
सक्रूर इति । क्रूरग्रहेण सहितो देहपः = लग्नपतिः, अन्त्यारिरन्ध्रगः = द्वादशषष्ठा-
ष्टमानामन्यतमगतः स्यात्तदा देहसौख्यहा = शरीरसुखनाशकरो भवति । लग्नेशे, सारीशे=
षष्ठेशेन सहिते, दुःस्थे = षष्ठेऽष्टमे व्यये वा स्थिते, अथवा लग्नस्थे 'सति जातो रोगवान्
भवति ॥ ३३ ॥
क्रूरग्रहसे युक्त लग्नेश द्वादश, षष्ठ या अष्टममें हो तो देहसौख्यकी हानि होवे । लग्नेश
षष्ठेशके साथ दुष्ट स्थानमें हो वा लग्नमें हो तो जातक रोगी हो ॥ ३३ ॥
लग्ने सपापे लग्नेशे बलहीनोऽपि रोगवान् ।
लग्नेशे दुर्बले कोपी निर्व्याधिः केन्द्रकोणगे ॥ ३४ ॥
लग्न इति । स्पष्टार्थः ॥ ३४ ॥
लग्नमें पापग्रह हो, लग्नेश निर्बल हो तो भी रोगवान् हो । लग्नेश दुर्बल हो तो कोपी
हो । यहां यदि दुर्बल लग्नेश केन्द्र, कोणमें स्थित हो तो व्याधि रहित होवे ॥ ३४ ॥
देहेशस्थितराशीशे नाशगे दुर्बलो भवेत् ।
भावेशाक्रान्तराशीशैर्दुःस्थैर्भावाश्च दुर्बलाः ॥ ३५ ॥
देहेशेति । देहेशः = लग्नेशः, यत्र राशौ स्थितो भवेत्तद्राशीशे ग्रहे नाशगे = लग्नाद-
ष्टमभावगते सति जातो दुर्बलः = बलहीनो भवेत् । भावेशाक्रान्तराशीशैः = तत्तद्भावपतयो
ग्रहा यद्यद्राशिगता भवन्ति तत्तद्राशिपत्तिभिर्ग्रहैः, दुःस्थैः = षडष्टव्ययभावगतैः तत्तद्भावा
दुर्बला भवन्ति ॥ ३५ ॥
लग्नेश जिस राशिमें हो उसका स्वामी अष्टम स्थानमें हो तो जातक दुर्बल होवे ।
जिस किसी भावका स्वामी जिस राशिमें हो उस राशि का स्वामी दुःस्थमें हो तो वह
भाव दुर्बल होवे ॥ ३५ ॥
सर्पारयोर्वृद्धद्वीजो योगे वा सर्पमन्दयोः ।
लग्ने कुजे नाभिगुल्फव्रणस्थौल्यं समादिशेत् ॥ ३६ ॥
सर्पारयोरिति । राहुभौमयोर्योगे ( एकत्र स्थिते ) सति, अथवा सर्पमन्दयोः=राहुश-
नैश्चरयोर्योगे सति जातो वृद्धद्वीजः = महावृषणः स्यात् । कुजे=भौमे लग्नगते सति नाभि-
गुल्फव्रणस्थौल्यं=नाभिदेशे गुल्फनामाघातेन स्थूलत्वं समादिशेदिति ॥ ३६ ॥
राहु-मङ्गलके योगमें वृद्धद्वीज होता है, या राहु और शनिके योगमें वृद्धद्वीज होता है ।
लग्नमें मङ्गल हो तो नाभिमें गुल्म रोग तथा फोतेकी बिमारी होती है ॥ ३६ ॥
लग्नेशे यदि रिष्फगे दिनकरस्थारातिनाथान्विते
जायावान् बहुरोगवान् कृशतनुः संरक्तगौरद्युतिः ।
लग्नर्क्षादरिनाथपेन च युते जातोऽसिताङ्गो यदा
साहौ लग्नपतौ तु वञ्चनविषाद्भीतिं समेति ध्रुवम् ॥ ३७ ॥
24

३५२ सटीकजातकपारिजाते-
लग्नेश इति । लग्नेशे यदि रिष्फगे = द्वादशभावगते, तथाभूते दिनकरस्थारातिना-
थन्विते = दिनकरः ( सूर्यः ) यत्र तिष्ठति, तस्मादरातिनाथेन ( षष्ठेशेन ) सहिते सति,
जातो जायावान् = स्त्रीभिर्युक्तः, बहुरोगवान् = विविधरोगैर्युक्तः, कृशतनुः = क्षीणाङ्गः, संरक्त-
गौरद्युतिः = रक्तान्वितगौरवर्णः भवति । लग्नेशे, लग्नर्क्षादरिनाथपेन = जन्मलग्नात् षष्ठभाव-
पतिना च युते जातो नरः, असिताङ्गः = कृष्णवर्णः स्यात् । अथ लग्नपतौ, साहौ = राहुणा
सहिते तु जातः, वञ्चनविषात् = वञ्चनया ( प्रतारणेन ) दीयमानाद् गरलात्, भीतिं = भयं,
ध्रुवं=निश्चयेन, समेति=प्राप्नोति ॥ ३७ ॥
यदि लग्नेश द्वादश स्थानमें हो, सूर्यसे छठे भावके स्वामीसे युक्त हो तो वह जातक
स्त्रीयुक्त, बहुत रोगवाला , कृशाङ्ग और लाल युत गौर कान्तिवाला होवे । यदि लग्नेश
लग्नसे शत्रु भावके पतिसे युक्त हो तो जातक श्यामवर्ण होवे । यदि राहुसे युक्त लग्नेश हो
तो निश्चय उसे ठगैतीसे विषका भय हो ॥ ३७ ॥
लग्ने शुभे शोभनदृष्टियुक्ते बाल्यात् सुखं तन्नहि पापयोगात् ।
दुःखी भवेत्पापबहुत्वयोगे लग्ने तु बाल्यान्मरणान्तमाहुः ॥ ३८ ॥
लग्न इति । शुभे = शुभराशिके, लग्ने, तस्मिन्, शोभनदृष्टियुक्ते = शुभग्रहेण शुभ-
ग्रहैर्वाऽवलोकिते, बाल्यात् = बालावस्थात एव सुखं प्राप्नोति जातकः । तस्मिन् लग्ने,
पापयोगात् = पापग्रहस्य योगतः, तन्नहि = सुखं न भवतीति । अथ लग्ने पापबहुत्व-
योगे = बहूनां पापानां संयोगे सति जातो बाल्यान्मरणकालपर्यन्तं दुःखी भवेदित्याचार्याः
आहुः । एतेनेदं फलितं यच्छुभफलाय शुभलग्ने शुभग्रहस्य दृष्ट्या योगेन चावश्यमेव
भवितव्यमिति ॥ ३८ ॥
लग्नमें शुभग्रह हो और उस पर शुभग्रहकी दृष्टि भी हो तो बाल अवस्थासे ही जातक
सुखी होवे । यदि पापग्रहका योग और दृष्टि हो तो दुःखी होवे । लग्नमें बहुत पापग्रहोंका
योग हो तो लड़कपनसे मरण पर्यन्त दुःखी रहे, ऐसा आचार्योंने कहा है ॥ ३८ ॥
देवलोकांशके शुक्रे लग्नेशे गोपुरांशके ।
लग्ने शुभग्रहैर्दृष्टे मध्येऽन्ते सौख्यमाप्नुयात् ॥ ३६ ॥
देवलोकांशक इति । शुक्रे यत्र तत्र देवलोकांशके गतवति, लग्नेशे यत्र तत्र गोपु-
रांशके विद्यमाने, लग्ने शुभग्रहैः = बुधगुरुशुक्रैर्दृष्टे जातो मध्ये वयसि अन्त्ये च सौख्य-
माप्नुयात् ।
Notes—देवलोकांशगोपुरांशलक्षणं १. अ. ४५।४६. श्लो. द्रष्टव्यम् ॥ ३६ ॥
शुक्र देवलोकांशमें हो, लग्नेश गोपुरांशमें हो और लग्नमें शुभग्रहकी दृष्टि हो तो मध्य
और अन्त्य अवस्थामें सुख होवे ॥ ३९ ॥
लग्ने शुभे धने पापे केन्द्रे पापसमन्विते ।
लग्नेश्वरोत्तमांशस्थे चादौ दुःखमतः सुखम् ॥ ४० ॥
लग्नेशे शुभराशिस्थे शुभग्रहानिरीक्षिते ।
गोपुरांशगते वापि षोडशाब्दात्परं सुखम् ॥ ४१ ॥
लग्नेशास्थांनाथे तु केन्द्रकोणोच्चसंयुते ।
लाभे वा बलसंयुक्ते त्रिंशाद्वर्षात्परं सुखम् ॥ ४२ ॥
लग्न इति, लग्नेश इति, लग्नेशास्थ्यांशेति श्लोकत्रयं सरलार्थकमेवेत्यलं विस्तरेण ॥
लग्नमें शुभग्रह हो, द्वितीयमें पापग्रह हो, केन्द्र पापग्रहसे युक्त हो और लग्नेश उत्त-
मांशमें स्थित हो तो प्रथम अवस्था में दुःख हो उसके बाद सुख होवे ॥ ४० ॥

प्रथमद्वितीयभावफलाध्यायः ।।११।। ३५३
लग्नेश शुभ राशिमें हो, शुभग्रह उसको देखता हो वा लग्नेश गोपुरांशमें हो तो उसे
१६ वर्षके बाद सुख होवे ॥ ४१ ॥
लग्नेश जिस नवांशमें स्थित हो उसका स्वामी केन्द्र या कोणमें या अपने उच्चका वा
बली होकर लाभमें हो तो २० वर्षके बाद सुखी होवे ॥ ४२ ॥
लग्ने रव्यादिसंदृष्टे पादशः फलमुच्यते ।
राजसेवी पितृधनो जलपण्यो महाधनः ॥ ४३ ॥
धार्मिकः स्थूलशिश्नः स्याद्विद्याशिल्पयशोऽन्वितः ।
राजपूज्यो व्रतयुतो वेश्यासक्तो धनी सुखी ॥ ४४ ॥
मन्ददृष्टे विलग्ने तु वृद्धस्त्रीको मली खलः ।
केनाप्यदृष्टं लग्नं चेद्राशिग्रहवशाद्वदेत् ॥ ४५ ॥
लग्न इति । रव्यादिग्रहेण संदृष्टे लग्ने सति पादशः = श्लोकोक्तचरणक्रमेण फलमु-
च्यते । तद्यथा रविणा संदृष्टे लग्ने-राजसेवी पितृधनश्च (राज्ञोऽमात्यः पैतृकधनयु-
क्तश्च) भवति । चन्द्रसंदृष्टे लग्ने-जलपण्यो महाधनश्च = जलजन्तूनां (मीनादीनां)
विक्रेता, बहुधनयुक्तश्च भवति । मङ्गलेन दृष्टे लग्ने-धार्मिकः, स्थूलशिश्नश्च भवति ।
बुधेन दृष्टे लग्ने-विद्याशिल्पयशोऽन्वितः स्यात् । गुरुणा दृष्टे लग्ने-राजपूज्यः व्रतयुतश्च
भवति । शुक्रदृष्टे लग्ने-वेश्यासक्तः, धनी, सुखी च भवति । मन्देन (शनिना) दृष्टे
विलग्ने तु जातो वृद्धस्त्रीकः = वृद्धभार्यावान्, मली = मलिनशरीरः, खलः = पापात्मा च
भवति । अथ चेल्लग्नं, केनाप्यदृष्टं = न केनचिद् ग्रहेण दृष्टं स्यात्तदा राशिग्रहवशात् =
लग्नराशौ यो ग्रहस्तिष्ठति तद्वशात्तदुक्तं फलं वदेत् । तत्रापि (लग्नेऽपि) ग्रहाभावे चन्द्रा-
धिष्ठितराशौ ग्रहदृष्टिवशात्तत्तदुक्तं फलं वाच्यमिति ॥ ४३-४५ ॥
लग्नमें सूर्यादि ग्रहकी दृष्टि हो तो उनका फल क्रमशः श्लोकके चरणके अनुसार कहते
हैं । सूर्यकी दृष्टि हो तो राजसेवी, पितृधनसे धनी होवे । चन्द्रमा की दृष्टि हो तो जलचरोंके
व्यवहारसे वा जलसे और रोजगारसे धनी होवे । मङ्गलकी दृष्टि हो तो धर्मात्मा और स्थूल
लिंगवाला होवे । बुधकी दृष्टि हो तो विद्वान्, शिल्पज्ञ तथा यशस्वी हो । बृहस्पतिकी दृष्टि
हो तो राजाका पूज्य और व्रतयुक्त होवे । शुक्रकी दृष्टि हो तो वेश्यामें आसक्त, सुखी
और धनी हो । शनि लग्नको देखता हो तो वृद्धा स्त्रीवाला मलिन और खल होवे । यदि
कोई भी लग्नको न देखता हो तो लग्नस्थ ग्रहके वशसे फल कहे ॥ ४३-४५ ॥
लग्ने स्वामीक्षिते राजा तत्प्रियो वा धनी सुखी ।
सौम्येक्षितेऽखिलं सौम्यं पापदृष्टे त्वशोभनम् ॥ ४६ ॥
सुखी लग्ने द्व्यादिदृष्टे सर्वदृष्टे नृपो भवेत् ॥
लग्ने त्रयः शुभा राजा दुःखी पापग्रहत्रयम् ॥ ४७ ॥
लग्न इति । लग्नेशेनावलोकिते लग्ने जातो राजा वा राजप्रियः, धनी सुखी च
भवति । लग्ने शुभग्रहेक्षिते सर्वं लग्नजातं फलं शुभं भवति । पापदृष्टे तु सर्वमशुभमेव
फलं वाच्यमिति ।
लग्ने द्विप्रभृतिभिर्ग्रहैर्दृष्टे जातः सुखी भवति । (अत्र द्व्यादिशुभग्रहैर्दृष्टे सति शुभतरं
फलमिति) सर्वैर्ग्रहैर्दृष्टे लग्ने जातो नृपः = राजा भवेत् । अथ लग्ने त्रयः शुभाः (बुध-
गुरुशुक्राः) चेद्भवेयुस्तदा जातो राजा भवति । एवं यदि लग्ने पापत्रयं (मं. श. र.)
स्यात्तदा जातो दुःखी भवतीति ॥ ४६-४७ ॥
लग्नको लग्नेश देखता हो तो राजा हो, वा राजाका प्रिय, धनी तथा सुखी होवे ।—
।

१५४ सटीकजातकपारिजाते-
लग्नको शुभग्रह देखता हो तो समस्त शुभ फल होते हैं। यदि पापग्रह देखता हो तो अशुभ
फल होते हैं ॥ ४६ ॥
लग्नको दो आदि ग्रह देखते हों तो सुखी होवे, सब ग्रह देखते हों तो राजा हो। लग्नमें
तीन शुभग्रह हों तो राजा हो, और तीन पापग्रह हों तो दुःखी हो ॥ ४७ ॥
लग्नाधिपोऽतिबलवानशुभैरदृष्टः केन्द्रस्थितः शुभखगैरवलोक्यमानः ।
मृत्युं विधूय विदधाति सुदीर्घमायुः सार्द्धं गुणैर्बहुभिरर्जितया च लक्ष्म्या ॥४८॥
लग्नाधिप इति । अतिबलवान् = पूर्वोक्तसकलबलैर्युक्तो लग्नाधिपः = जन्मलग्नपतिः,
केन्द्रस्थितः, अशुभग्रहेरदृष्टः शुभखगैः = बुधगुरुशुक्रपूर्णचन्द्रैः, अवलोक्यमानो यदि भवे-
तदा मृत्युं = बाल्यारिष्टसूचितं मरणं विधूय = उन्मूल्य सुदीर्घमायुः = चिरायुष्यं विदधाति
= करोति । न केवलमसौ दीर्घायुः करोति अपितु बहुभिर्दानजपहोमादिगुणैरर्जितयोपार्जि-
तया लक्ष्म्या श्रिया सार्द्धं सुदीर्घमायुः विदधातीति ॥ ४८ ॥
इति तनुभावफलम् ।
लग्नेश विशेष बली होकर केन्द्रमें हो उसे केन्द्रगत शुभग्रह देखते हों और पापग्रह न
देखते हों तो वह अरिष्टका संहार कर बहुत गुणसे उपार्जित राजलक्ष्मी के साथ दीर्घायु
करता है ॥ ४८ ॥
अथ द्वितीयभावफलम् ।
तत्रादौ धनविचारः ।
वित्तं नेत्रं मुखं विद्या वाक्कुटुम्बाशनानि च ।
द्वितीयस्थानजन्यानि क्रमाज्ज्योतिर्विदो विदुः ॥ ४६ ॥
अथाधुना द्वितीयभावफलं विवक्षुरनेन श्लोकेन द्वितीयाभावे विचारणीयान्याह । वित्तं
( धनं ), नेत्रं, मुखं, विद्या, वाक् ( वचन ) कुटुम्बाशनानि च ( परिवाराः, भोजनञ्च ) द्विती-
यस्थानजन्यानि = द्वितीयभावे चिन्तनीयानि भवन्ति इति ज्योतिर्विदो विदुः। एतेषां विचारो
द्वितीयभावात्कर्त्तव्य इत्यर्थः ॥ ४९ ॥
धन, नेत्र, मुख, विद्या, वचन, कुटुम्ब और भोजनका विचार द्वितीयस्थानसे करना
ज्योतिषियोंने कहा है ॥ ४९ ॥
वित्तायोदयराशयः पतियुता वित्ताधिको जायते
लाभस्थौ धनलाभपौ निजसुहृत्तुङ्गादिगौ चेत्तथा ।
तद्वल्लाभधनाधिपौ तनुगतावन्योन्यमित्रग्रहौ
लग्नेशे धनलाभराशिपुयुते लग्ने बहुद्रव्यवान् ॥ ५० ॥
इदानीं द्वितीयभावफलान्यारभ्यन्ते । वित्तायोदयराशयः = द्वितीयैकादशप्रथमभावाः,
चेत् जन्मकाले, पतियुताः=स्वस्वस्वामियुता भवेयुस्तदा जातो वित्ताधिकः = धनैरधिकः
( बहुधनयुतः ) जायते । धनलाभपौ=द्वितीयैकादशेशौ, लाभस्थौ = एकादशभाव-
गतौ, निजसुहृत्तुङ्गादिगौ = स्वराशि-मित्रगृह-स्वकीयोच्चराश्यादिगतौ ( आदिशब्देन
तत्तद्द्वेष्काणवंशादयो ज्ञेयाः ) भवेतां चेत्तदा, तथा = वित्ताधिको भवति । तद्वदिति ।
लाभधनाधिपौ=लाभेशधनेशौ, तनुगतौ=जन्मलग्नगतौ, तौ चान्योन्यं=परस्परम्, इष्टग्रहौ =
मित्रग्रहौ भवेतां तदा तद्वदर्थाद् वित्ताधिकः जायते । अथ लग्नेशे, धनलाभराशिपुयुते =
द्वितीयैकादशभावपतिसहिते, लग्ने गतवति सति ( लग्ने लग्नेश-द्वितीयेश-लाभेशानां
संयोग इत्यर्थः ) जातो बहुद्रव्यवान् भवति । अत्र योगचतुष्कमिति ॥ ५० ॥
द्वितीय-लग्न और लाभ भाव अपने २ पतिसे युक्त हों तो जातक खूब धनवान् होवे । ध-
नेश और लाभेश निज मित्र स्थानीय या उच्चस्थानीय होकर लाभ स्थानमें हों तो अधिक
।

प्रथमद्वितीयभावफलाध्यायः ॥११॥ ३५५
धनवान् होवे। उसी प्रकार लाभेश और धनेश लग्नमें हों दोनों परस्पर मित्र हों तो अधिक
धनी होवे । लग्नेश-धनेश और लाभेशके साथ होकर लग्नमें स्थित हो तो बहुत
धनवाला होवे ॥ ५० ॥
धनोपयातः प्रथमोऽथ दर्शी ग्रहो द्वितीयो धनपस्तृतीयः ।
तत्पाकभुक्तौ धनलाभमेति क्रमेण तत्कारकवर्गमूलात् ॥ ५१ ॥
धनोपयात इति । प्रथमः धनोपयातः = द्वितीयभावगतो ग्रहः, द्वितीयः अर्थदर्शी =
द्वितीयभावद्रष्टा ग्रहः, तृतीयः धनपः = धनभाव-(द्वितीयभाव-) स्वामी ग्रहः, इति त्रयो
ग्रहा धनदातृत्वेन गृह्यन्ते । तत्पाकभुक्तौ = एतद्ग्रहत्रयस्य दशाऽन्तर्दशाकाले तत्कारकवर्ग-
मूलात् = धनकारको ग्रहो यत्र वर्गे स्थितो भवति तद्राशिमूलान् (तद्वर्गराशिसंबारदेशात्,
१ अ०, १०-१२ श्लो०) क्रमेण धनलाभमेति जातक इति ॥ ५१ ॥
द्वितीय भावमें जो ग्रह हो १, जो ग्रह द्वितीय भावको देखता हो २, जो ग्रह द्वितीय
भाव का स्वामी हो ३ इन तीनों ग्रहों की दशा और अन्तर्दशामें वे ग्रह जिस भावके कारक
हों उसके द्वारा धनका लाभ होता है ॥ ५१ ॥
धनस्थे यदि लग्नेशे निधिमान् बलसंयुते ।
दुर्बले पापसंयुक्ते वञ्चनादिफलं वदेत् ॥ ५२ ॥
धनस्थितः पापद्दशा समेतः सपत्ननीचार्ककराभितप्तः ।
तत्पाकभुक्तौ धननाशमाहुः स गोचरे दुष्टबलान्विते वा ॥ ५३ ॥
कुटुम्बभावे बहुखेटयुक्ते धनप्रदव्योमचरे बलाढ्ये ।
स्वतुङ्गमित्रस्वगृहोपगे वा धनं समेत्यामरणान्तमाहुः ॥ ५४ ॥
धनस्थ इति । स्पष्टार्थाः ॥ ५२-५४ ॥
बलवान् लग्नेश यदि धन भावमें होतो धनी होवे । और वह यदि निर्बल और पापग्रहसे
युक्त हो तो ठगैती आदि फल कहे ॥ ५२ ॥
जो ग्रह धन राशिमें स्थित हो उसे पापग्रह देखता हो और वह शत्रु राशिमें नीच
भवनमें हो, या अस्त हो तो उसकी दशा अन्तर्दशामें धनका नाश कहे, वा गोचरीय बलवान्
दुष्ट ग्रहसे युक्त धनभाव होनेपर धनका नाश कहे ॥ ५३ ॥
धनभाव बहुत ग्रहोंसे युक्त हो, धनप्रद (कारक) ग्रह बलवान् हो, वा अपने उच्चस्थान,
मित्रगृहमें प्राप्त हो तो वह जातक मरण पर्यन्त धनसे परिपूर्ण रहे ॥ ५४ ॥
वित्ताधीशो सोदरेशेन युक्ते लग्नस्थे च भ्रातृवित्तं समेति ।
मातृस्थानस्वामिना मातृवित्तं यद्भावेशेनान्वितस्तद्धनं स्यात् ॥ ५५ ॥
वित्ताधीशो लग्नगे लग्ननाथे वित्तस्थानेऽयत्नतो वित्तमेव ।
यद्भावस्थौ लग्नवित्तेश्वरौ चेत्तन्मूला तु द्रव्यवृत्तिर्नराणाम् ॥ ५६ ॥
वित्ताधीश इति । धनभावेशो, सोदरेशेन = तृतीयभावेशेन युक्ते लग्नस्थे च सति जातो
भ्रातृवित्तं=सोदरधनं समेति = प्राप्नोति । धनेशे, मातृस्थानस्वामिना = चतुर्थेशन संयुक्ते,
लग्ने च गते सति, मातृवित्तं = मातृसम्पत्तिं प्राप्नोति । एवं किल धनभावपतिः यद्भावे-
शेन युतो भवेत्तद्धनं जातस्य भवतीति सिद्धान्तः । धनेशे लग्नगते, लग्नेशे धनभावगते
जातस्यायत्नतः = प्रयासं विनैव (अनायासात् ) वित्तं = धनं भवति । लग्नवित्तेश्वरौ = ल-
ग्नेशधनेशौ चेदेकत्र संयुक्तौ यद्भावस्थौ भवेतां, तन्मूला नराणां द्रव्यवृत्तिः = धनप्राप्तिर्भ-
वति लग्नेशधनेशौ लग्नगतौ तदाऽऽत्ममूलादेव धनाप्तिः । तृतीयगतौ चेत्तदा भ्रातृमू-
लाद्धनाप्तिः । चतुर्थगतौ चेत्तदा मित्रतो मातृत्तो वा धनाप्तिरेवं सर्वत्रैवोच्यमिति ॥५५-५६॥
धनेश तृतीयेशके साथ लग्नमें स्थित हो तो वह जातक भाई का धन प्राप्त करे। यदि

३५६ सटीकजातकपारिजाते-
धनेश मातृस्थानेश ( सुखेश ) के साथ लग्नमें हो तो माताका धन पावे । एवं धनेश जिस
भाव पतिके साथ होकर लग्नमें हों उसका धन जातक प्राप्त करे ॥ ५५ ॥
यदि लग्नेश धन भावमें हो और धनेश लग्नमें हो तो अनायास ही धन प्राप्त हो ।
लग्नेश और धनेश जिस भावमें हों उसीके द्वारा मनुष्योंको धन मिले । जैसे तृतीयमें हो
तो भाईसे, चतुर्थमें हो तो मातासे इत्यादि प्रकारसे जाने ॥ ५६ ॥
चन्द्रः कुटुम्बभवने शुक्रेण निरीक्षितः प्रदाता च ।
सौम्ये शुभसंदृष्टे स एव धनवान् सदा ज्ञेयः ॥ ५७ ॥
चन्द्र इति । कुटुम्बभवने=द्वितीयभावे स्थितश्चन्द्रो यदि शुक्रेण निरीक्षितः=दृष्टो भवेत्तदा
जातः प्रदाता = अन्येभ्योऽर्थदाता भवति । अत्र चकारात् कारकेनापि शुक्रदृष्टेन भवि-
तव्यम् । तत्र कुटुम्बभवने स्थिते सौम्ये=बुधे, शुभसंदृष्टे = गुरुशुक्रयोरन्यतरेण द्वाभ्यां
वा दृष्टे स जातः सदैव धनवान् भवेदिति ज्ञेयः । स यावज्जीवनं धनी स्यादित्यर्थः ।
Notes—उक्तयोगयुगले चन्द्रो बुधश्च यदि स्वराशीमूलत्रिकोणोच्चादिगतौ भवेतां
तदोक्तं फलं विशेषेण फलतीति चिन्त्यम् ॥ ५७ ॥
चन्द्रमा द्वितीय स्थानमें हो शुक्रसे देखा जाता हो तथा धन-कारक भी शुक्रदृष्ट हो तो
धनी होवे । यदि धनभावगत बुध शुभदृष्ट हो तो वह सदा धनवान् रहे ॥ ५७ ॥
अर्थाधीशो यत्र संस्थो नराणां तस्मिन् काले तत्र वृद्धिविशेषात् ।
तद्भागे च द्रव्यलाभं करोति वक्रोऽसौ चेद्दिक्षु सर्वार्थसिद्धिः ॥ ५८ ॥
अर्थाधीश इति । अर्थाधीशः = द्वितीयेशः, जन्मकाले यत्र = यस्मिन्भावे, तिष्ठति, त-
स्मिन् काले धनेशस्य दशासमये तत्र=तद्भावदिशि, विशेषाद् वृद्धिः भवति। तद्भागे=तद्भा-
वदिग्भागे द्रव्यलाभं च करोति । अथासौ धनेशो वक्रगतिश्चेत्तदा दिक्षु = सर्वासु दिक्षु जा-
तस्य सर्वार्थसिद्धिरुच्येते ।
Notes—अत्र भावानां दिक् चक्रानुसारण ज्ञेया । लग्नादित्रयाणां पूर्वा दिक् । चतु-
र्थादित्रयाणामुत्तरा, सप्तमादित्रयाणां वारुणी, कर्मादित्रयाणां याम्या दिगिति ज्ञातव्यम् ॥५८॥
जन्मकालमें धनेश जहां स्थित हो उस भाव राशिकी जगहमें मनुष्यों की विशेष वृद्धि
होती है। वह राशि जिस दिशाकी हो उस भागमें उसे द्रव्यलाभ होता है। वह यदि वक्री
हो तो सब दिशाओंमें अर्थसिद्धि हो ॥ ५८ ॥
धनेशे लाभसंयुक्ते लाभेशे धनलाभगे ।
तावुभौ केन्द्रगौ वाऽपि धनवान् ख्यातिमान् भवेत् ॥ ५६ ॥
धनेशे व्ययपष्ठस्थे व्ययेशे वित्तगेऽथवा ।
लाभेशे रिपुरन्ध्रस्थे व्यये वा धननाशनम् ॥ ६० ॥
व्ययभावगते जीवे वित्तेशे बलवर्जिते ।
शुभैरनीक्षिते लग्ने वित्तनाशं वदेद् बुधः ॥ ६१ ॥
लग्नेशे धनराशिस्थे धनेशे लाभराशिगे ।
लाभेशे वा विलग्नस्थे निध्यादिधनमाप्नुयात् ॥ ६२ ॥
लग्नायधनभाग्येशाः परमोच्चांशसंयुताः ।
वैशेषिकांशगा वापि तदा कोटीश्वरो भवेत् ॥ ६३ ॥
दिनेश्वरकरच्छन्ने धनेशे नीचराशिगे ।
पापषष्ठ्यंशसंयुक्ते ऋणग्रस्तो भवेन्नरः ॥ ६४ ॥
स्पष्टार्थाः किलैते श्लोका इति ॥ ५९–६४ ॥

प्रथमद्वितीयभावफलाध्यायः ॥१९॥ ३५७
धनेश लाभ स्थानमें हो और लाभेश धन स्थान में या लाभमें हो या दोनों केन्द्रमें हों
तो धनवान् और विख्यात होवे ॥ ५९ ॥
धनेश द्वादश या षष्ठ स्थानमें हो, व्ययेश धनमें हो, अथवा लाभेश षष्ठ वा अष्टम
स्थानमें हो, व्ययमें हो तो तीनों स्थितिमें जातकके धनका नाश कहे ॥ ६० ॥
गुरु व्यय भावमें हो, धनेश निर्बल हो और शुभग्रह लग्नको न देखता हो तो जातकके
धनका नाश कहे ॥ ६१ ॥
लग्नेश धन भावमें हो, धनेश लाभ स्थानमें हो, वा लाभेश लग्नमें हो तो निधि आदि
धन उस जातकको प्राप्त हो ॥ ६२ ॥
लग्न-एकादश-द्वितीय-नवमके स्वामी परम उच्चांशमें प्राप्त हों वा अपने २ वैशेषि-
कांशमें प्राप्त हों तो-करोड़ पति होवे ॥ ६३ ॥
धनेश नीचराशिमें अस्त होवे और पाप षष्ट्यंश में हो तो मनुष्य ऋणसे ग्रस्त होवे ॥६४॥
अथ नेत्रविचारः ।
शुक्रेन्दुनयनाधीशैरैकस्थ