हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

६६६ पालकाप्यमुनिभिर्रचितो— [ ४ उत्तरस्थाने-
अथ विनयादवनतशिरसमभिसमीक्ष्योवाच पालकाप्यो महामुनिः–शृणु
राजन्गूग्गुलुद्रव्यमनेकगुणसंपन्नममृतोपमं रसायनभूतमित्येषां चिकित्सार्थ-
मुत्पादितं भगवता पशुपतिना । तस्योपयोगमुपदेक्ष्यामः । स्तम्भादौ वातिकेषु
विकारेषु तथो बालपाकलप्रसुप्तमृदुग्रहकुकुटमहापाकलोत्कर्णवातानाहविषमे-
हशिरोरोगहृद्गदशूलगात्रस्तम्भस्कन्दमूर्च्छापाण्डुरोगहस्तग्रहवातगतिगुल्माभि-
पन्न(ण्ण)मूज्जग्यानाहमेहोदरशोथिणां कृमिकोष्ठीक्षीरवसा५धन्यापवादीनां वात-
कफादीनां विकराणामन्येषां च प्रशस्तम् । तत्र प्रशस्तदेशजातम-
नुपहतवीर्यमचिरस्थितमशुष्कमनिर्दग्धमनन्यद्रव्यसंयुक्तमृत्तिकाङ्गारवर्जितमभि-
संवीक्ष्याञ्जनरुचकभृङ्गराजप्रतीकाशं महिषाक्षं चोपकल्प्य पलद्वयात्प्रभृति
विंशतिपलिकमराज्ञि कृत्वा ततस्तं महति कटाहे दृढे कुम्भेष्वा(वा) सूयते गोमू-
त्रत्रिफलाप्रसन्नामरेयाणामन्यतमेन द्रव्येण यदि तद्दिवाकरकिरणसंतप्तं संजा-
तफेनबुद्बुदं भवति, तदा बलवद्भिः पुंभिः कन्यकाभिर्वा दृषदि पेषयित्वाऽञ्जन-
मिव श्लक्ष्णं ततः सुमनसमभिसमीक्ष्य वारणं प्राक्सूर्योदयाद्द्द्रोणिभिः सुपरिगृ-
हीतमारोग्यार्थं तु पूर्वोक्तैरेव द्रव्यैर्यथायोगमवलोक्य पाययेच्छारीरमानसदृ-
खकोपशोकभयदर्पहर्षैर्विमुक्तं युक्त्या विरिक्तं बुभुक्षितं सुस्थितसर्वाङ्गं गजम् ।
अथवा द्विपञ्चमूलत्रिफलाक्वाथपिष्टं पुनः प्रकाथ्य शीतीभूतं जीर्णाहाराय
दद्यात् । क्षीरं प्रतिपानाय दद्यात् । स्वापयेदेकपक्षतः । यवसकवलकुवलजा(या)नां
प्रतिषेधः । अथ प्रथमायां मध्याह्नवेलायां यवच्चतुर्गुणं संयुक्तेन्दुनीलफल-
हरितेन यवसेन कण्ठशोधनार्थं प्रतिच्छाद्य गोजाविमहिषीणां पयः शृतमर्धभा-
गावशिष्टमवतार्य शर्कराचूर्णसंसृष्टं पाययेत् । तेनास्य जीर्णौषधस्य कोष्ठ-
दाहशान्तिर्भवति । ततो जीर्णौषधं वारणमभिज्ञाय पुनः प्रच्छाद्य कवलैः
स्वच्छन्दमुत्स्रचारं चैनं नदीनदसरःपर्यन्तेषूदकपूर्णेष्ववगाहयेत् । विधानार्थं
पुराणषष्टिकानामोदनं मुद्गयूषेण घृतस्निग्धेन सायमेककालं भोजयेत् । शय्या-
भागोऽस्य खरोष्ट्राणामेकतमेन पुरीषेणाऽऽतपशुष्केण स्वकरीषेण वा शय्या
विधिविधानमसंबाधं कुर्यात् ।
तत्र श्लोकाः–
एष एव विधिः कार्य आ समाप्तेर्यथाविधि ॥
अन्यथा क्रियते मोहात्ततो व्यापत्तिर्मर्हसि ॥ १ ॥
दीनो म्लानमुखस्तस्य वेपथुः श्वयथुः क्लमः ॥
कदाचिदुष्णं भजते कदाचिच्छीतमेव च ॥ २ ॥