हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

[ ...विंशोऽध्यायः ] ११७
ततः प्रोवाच भगवान्पालकाप्यः शृणु राजन्स्थानविधिमुपदिश्यमानमशे-
षनागानाम्। तत्र शिवे रम्ये बहुवृक्षे भूमिभागे नाविदूरं नगरस्य स्थानं ग्रामं
समाश्रितस्य(?) प्रागुत्तरस्यां दिशि चैत्यश्मशानदेवतायतनयक्षपिशाचराक्षस-
भूतायतनानि दूरतः परिहृत्य कृष्णश्वेतरक्तपीतपाण्डूनां भूमिवर्णानामन्यतमेन
वर्णेनोपपन्नां भूमिं ज्ञात्वा सुस्निग्धभूमिभागं ब(शा)लां वारणस्योपकल्पयेत् ।
हस्ततिष्याश्वयुग्विश्वाश्रवणानामन्यतमे नक्षत्रे, दश्म्येकादशीद्वितीयातृ-
तीयासप्तमीनामन्यतमे दिवसे, सावित्रबालाभिजितामैत्रराक्षसभूतानामन्यतमे
मुहूर्ते, शान्तिं कृत्वा ततोऽक्षतोदकपूर्णकलशैः सचन्दनैः प्रोक्ष्य भूमिभागं
हुन्त्वाऽग्निं ब्राह्मणांस्तर्पयित्वाऽन्नैश्च दक्षिणाभिश्च ततः पुण्याहघोषेण तां समां
शालां मापयेत् ।
त्रिविधस्तु विस्तारः शालानामैष्ठव्यो भवति यथाहस्तिप्रमाणेैन। तत्रोत्तमस्य
चतुर्विंशत्यरत्निविस्तारा, मध्यमस्य द्वाविंशत्यरत्निविस्तारा, जघन्यस्य विंशत्य-
रत्निविस्तारा। द्विगुणायतां प्राग्द्वारामुदग्द्वारां वा प्रकल्पयेच्छालाम् ।
तत्र षट्किष्कूत्सेधहस्तद्वयं किष्कूत्सेधं ज्येष्ठस्य, पञ्चकिष्कूत्सेधं मध्यमस्य,
द्वेचतुःकिष्कूत्सेधं जघन्यस्य । विस्तारार्धमात्रः प्राग्जीवः कर्तव्यः। ततः
शालशाकतिनसार्जुनानामन्यतमेन द्रव्येण सारवन्तमग्रन्थिकोटरममाद्भव(?)सुत-
क्षितमृजुं वृत्तं स्तम्भमनवबाधकं हस्तिनां सगदोरसान्तं चतुरो हस्तान्निपान-
येत्। सुपरिगृहीतं शङ्कुभिश्चतुरस्तात्पार्श्वतश्च। ऽऽदशहस्ताऽनुत्सेधमस्य कुर्यात्।
षट्पञ्चाशदङ्गुलपरिणाहमुत्तमस्य, चतुर्दशाङ्गुलपरिणाहं मध्यमस्य, द्वादशा-
ङ्गुलहीनं जघन्यस्य। तस्याऽऽसनस्योपरि हस्तमात्रे गोस्तनं कारयेत्। अथास्य
स्तम्भमूलेष्वश्लिष्टं पश्चात्प्रवणं सुश्लिष्टकंरकावेधनं (?) कुर्यात् । किंचिन्मध्ये
निम्नोन्नतसंपुरस्ताद्विहस्तमात्रं हस्त(स्ति)विश्रामणार्थं कपिशीर्षं कुर्यात् ।
अवकृष्टं च पृष्ठतोऽग्रयोमनं कर्तव्यम्। पदपर्यन्तश्च हस्तिशालायां सर्वतोर्धको-
ष्ठकः कार्यः सुलिसो मृत्तिकया। ज्याभाग(गं) पूर्वेणोत्तरेण वा कुर्याद्यथाहस्ति-
प्रमाणं किंचिन्मध्यभागे निम्नोन्नतं पार्श्वेषु मृदूनां सूक्ष्मेण च पांथुनाऽवकीर्ण-
म्। एवं द्वौ हस्तिनः स्थाने स्तम्भौ शड्भांगौ च विभज्य कारयेत् ।
ग्रीष्मकाले रात्रौ पुनरागतं कण्टकमुपनेये(नयेत्) प्रवाताथर्म्। पुवं (एवं)
दिवसक्रा(क्ला)न्ती वारणः सुखंमाप्नोति । तानेवोदितसूर्ये कटकान्बन्धयेत्प्र-
च्छादनार्थं(त) येन पार्श्वेनावतप्यागमः। शेषाणि पार्श्वानि विवृतानि कुर्या-
त्प्रवातार्थम्। मातरेवोपलेपयेच्छालाम्। निवृत्तस्य चास्य प्रवरमविष्टस्य मुहु-
७८