हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

३४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने—
*श्रोतोन्धो बुद्बुदी चैवाक्षिपाकस्तथैव च ॥
+पाटलाख्यश्च विज्ञेयो †दण्डाख्यश्च ततः परम् ॥ ४० ॥
मुञ्जोऽथ मुञ्जजालश्च लोहिताक्षस्तथैव च ॥
पिटकाक्षश्च विज्ञेय इत्येते विंशतिः स्मृताः ॥ ४१ ॥
इत्येतत्प्रथमं स्थानं महारोगाभिसंज्ञितम् ॥
एतच्छतं तु रोगाणामष्टौ चैव नराधिप ॥ ४२ ॥
कीर्तितं ते मया सम्यग्यथोवदनुपूर्वशः ॥
अध्यायाश्चात्र संख्याता अष्टादश महीपते ॥ ४३ ॥
अथातः क्षुद्ररोगाणां स्थानं सम्यक्प्रवर्तते ॥
वमथुः प्रथमस्तत्र स चापि द्विविधः स्मृतः ॥ ४४ ॥
आगन्तुर्दोषजश्चैव दोषजः स चतुर्विधः ॥
वातजः पित्तजश्चापि कफजः संनिपातजः ॥ ४५ ॥
ततः परमतीसारो द्विविधः परिकीर्तितः ॥
पक्वाशयसमुत्थस्तु तथैवाऽऽमाशयोद्भवः ॥ ४६ ॥
स च दोषविभागेन चतुर्धा परिकीर्तितः ॥
पुनश्च सप्तधा भिन्नो दुष्टधान्यादिभेदतः ॥ ४७ ॥
एवमेकादशविधस्त्वतीसारो विभागतः ॥
मदनाख्यस्तृणैः शोषी कर्मातिनीत एव च ॥ ४८ ॥
विषाशितस्ततो दृषी सेर्पार्तः स्फोटिकी ततः ॥
दिग्धविद्धोपवादाख्यः पूर्वोबद्धोऽथ एव च ॥ ४९ ॥
विसर्पो हृदयस्फोटी *वलक्षाणी तथैव च ॥
षड्विधा मेहनक्षाणी तेस्माद्धस्तग्रहोऽपरः ॥ ५० ॥
हस्तेनोन्मथितं विद्याद्विभागं षड्विधस्ततः ॥ •
प्रथमः सप्तरात्रेण प्राणांस्त्यजति वारणः ॥ ५१ ॥

• 'स्रोतोन्धः' इति तूचितम् । + 'पटलाक्ष' इति त्वम्रानुरोधेन । † 'दण्डाक्ष'
  इति त्वग्रे । * 'वालक्षाणी' इत्यग्रे ।
  १ क. ॰ताल्व्यस्त॰ । २ क. ॰था वेदानु॰ । ३ ख. कर्माभिनी॰ ।
  ४ क. दूषा । ५ सर्पति । ६ क. ॰टिका त॰ । ७ क. पूर्वो विद्धोऽथ । ८ क. सः ।
  ९ क. तस्माद्धस्तग्रहापरः ।