हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

५०४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ शल्यस्थाने-
अथैकविंशोऽध्यायः ।
अङ्गश्च राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥
एरण्डकानामुत्पत्तिं ब्रूहि लिङ्गं तथा क्रियाम् ॥ १ ॥
एवं च निर्विषो भूत्वा सविषः केन जायते ॥
दष्टस्तु सप्तरात्रेण कस्मात्कुप्यति दन्तिनाम् ॥ २ ॥
मासैश्च सप्तभिः कस्मात्तथा संवत्सरैरपि ॥

• के वर्णाः कानि रूपाणि जातयः कति च स्मृताः ॥ ३ ॥
  निर्विषं च कथं दष्टमविषं चात्र वै कथम् ॥
  एवं पृष्टस्तु राजेन्द्र(?) पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ ४ ॥
  शृणु सर्वं महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
  भौमास्तथाऽऽन्तरिक्षाश्च श्वानस्तु द्विविधाः स्मृताः ॥ ५ ॥
  भौमास्तु त्रिविधा ज्ञेया ग्राम्यारण्यसमुद्भवाः ॥
  तेषामृतुविपर्यासाद्रसानां च विपर्ययात् ॥ ६ ॥
  गर्भा एव तु जायन्ते मातुराहारजै रसैः ॥
  मण्डूकान्कृकलासांश्च सर्पवृश्चिकगोनसान् ॥ ७ ॥
  यदा तु नरमांसं वा श्वमांसं वा समश्नुते ॥
  विषं तदुपयुक्तं हि मात्रा त्वस्य तदा भवेत् ॥ ८ ॥
  संतर्पयति तं गर्भं तर्पितं च प्रसूयते ॥
  तेन दोषश्च जायेत गर्भस्थस्यैव देहिनः ॥ ९ ॥
  अप्रकोपाद्धि दोषाणां जातः स्वस्थो भवेद्यदा ॥
  कोपयेत्तु तदा दोषांस्तस्य तत्संचितं विषम् ॥ १० ॥
  अन्योन्यमूर्च्छिताः सर्वे मंदं कुर्वन्ति दोषजम् ॥
  तेन श्वा भ्राम्यतेऽत्यर्थं विनमत्युन्नमत्यपि ॥ ११ ॥
  लालामसेकी च तथा क्रोधनो मर्दवेष्टितः ॥
  श्लथलाङ्गूलचरणो मदचेष्टोऽनवस्थितः ॥ १२ ॥
  यदसौ भक्षयेत्प्राप्य तल्लिङ्गः सोऽपि जायते ॥
  सविषं त्रिविधं दष्टं निर्विषं तु चतुर्विधम् ॥ १३ ॥
  दष्टं चतुर्भिर्दंष्ट्राभिस्तत्कष्टमिति निर्दिशेत् ॥
  दृष्ट्वा क्षिपति योऽत्यर्थमतिदष्टमतिक्रियम् ॥ १४ ॥
  १ क. सप्तति । २ क. सा । ३ क. मन्दं । ४ ख ॰दवेष्टि॰ ।