हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१०४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ शल्यस्थाने-
रसना.........। सर्वाणि च द्रव्याण्याकाशयोनिरिति। चक्षुरूपमा कायाग्नि-
रिति तेजायोनीनि) घ्राणं ज्ञेयं संघात इति पृथिवीयोनीनि। स्पर्शः स्प्रष्टव्यं
प्राणापानसमानव्यानोदाना वायुयोनयः॥
अथाऽऽत्मगुणाः—सर्वेन्द्रियबुद्धिपरिद्रष्टा क्षेत्रज्ञः, संशयोत्पादनमभिप्रार्थ-
नात्मकं मनः। आत्मेन्द्रियमनोर्थसंनिकर्षोत्पन्नव्यवसायात्मिका बुद्धिः, इति॥
मनो बुद्धिरन्तरात्मा इत्यव्यक्तानि। कर्णत्वग्जिह्वाघ्राणनयनश्रोत्राणीन्द्रि-
याणि। शब्दस्पर्शरूपगन्धा इन्द्रियार्थाः॥
समुत्पन्नै(†रिन्द्रियार्थै(?))रिन्द्रियार्थान्गृह्णाति जितेन्द्रियेणोपेकृष्टम्। सर्व-
सत्त्वानामिष्टानिष्टनामल्पमनल्पं शब्दं श्रवणेन्द्रियेण गृह्णाति। शीतोष्णश्ल-
क्ष्णखरमृदुकठिनघनविकीर्णस्निग्धविशदपिच्छिलरूक्षतीक्ष्णानां च स्पर्शविशे-
षाणामुपलब्धिः स्पर्शेन्द्रियेण। मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाणां रसानामुप-
लब्धिः(ब्धी) रसनेन्द्रियेण गृह्णाति। त्र्यसचतुरस्रनिम्नोन्नतपृथुवृत्तसमविष-
माकाराणि श्वेतरक्ताग्रपीतविमिश्रात्मकानि जङ्गमाजङ्गमानि द्रव्याण्यक्षीन्द्रियेण
गृह्णाति। इष्टानिष्टानां व्यस्तपिण्डितनिर्हारिणां गन्धानामुपलब्धिर्घ्राणेन्द्रि-
येण, इति॥
तत्र ये चाऽऽत्मशरीरायत्ता वातपित्तश्लेष्माणः तेषां त्रीणि स्थानानि—
पक्वाशयामाशयमलाषयाः॥
अथ सात्त्विका भावाः—प्रहर्षः प्रीतिः सुखमानन्दकर्मासंतापश्चेति।
तैक्ष्ण्यमधैर्यं धाष्टर्ये भयं संतापो रोषः सङ्गः क्षुत्पिपासेति राजसाः। अज्ञानं
लोभो मोहः कामः क्रोधः स्वप्नो दैन्यमिति तामसाः॥
अथ वायवः—प्राणापानसमानोदानव्यानाः। तेषां कर्माणि। तत्र प्राणो
घ्राणनयनवदनगुदमेढ्रश्रोतसामानन्दकर्मात्मकः,प्रवर्तको निवर्तकश्चेष्टानाम्,नेता
मनः सर्वेन्द्रियार्थस्य,विज्ञानकरः प्रकृतिस्पर्शयोः, मूलं योनिर्हृदयस्योत्साहस्य
(†योनिर्हर्षस्योत्साहस्य) स हि भगवान्प्रभवश्चाव्ययश्च, भूतानां भावाभावकरः
सुखासुखस्य विधाता, मृत्युर्यमो नियन्ता प्रजापतिरिति। विश्वकर्मा विश्वरूपः
सर्वाङ्गेषु सर्वस्य विधाता भावनो मत्तविभुर्विष्णुः क्रान्ता लोकस्य, वायुरेष
भगवान्पञ्चधाऽऽत्मानं योजयित्वा शरीरं धारयति। तेषां विसर्गात्मकोऽपानः।
उत्क्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनकर्मात्मको व्यानः। भक्ष्यभोज्यपेयलेह्यानामशित-
† धनुश्चिह्नमध्यगतो नोपलभ्यते कपुस्तके॥
१. क. °पक्कुष्ठा°। २ क. °मल्पानल्पश°। ३ क. °लब्धर°। ४ क. एषां।