हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

७ गर्भसंभवाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ४०३
शरीरं खलु नामाहंकारात् । पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिति कर्णत्वग्जि-
ह्वानयनघ्राणैः पञ्चभिरिन्द्रियैः शब्दस्पर्शरूपगन्धैश्च पञ्चभिरिन्द्रियार्थैः
स्वभावेन चेतनया मनसा प्राणापानादिभिर्जीवितेन चेति पञ्चविंशतिभिर्गुणै-
र्युक्तं निवदमव्यक्तं व्यज्यमानं शोणितरेतस्युत्पन्नं मातृयोनिनाड्यां गत्वा विश-
द्वेवगुणा भूतगुणा आत्मगुणाश्चेत्येतदनुपतन्ति । निवेश्यमानमनुनिवसन्ति ।
तद्यथा—भ्रमरमधुकरसंघाः पुष्पजं रजः मद्रवत्प्रद्रवन्ति, निवसमान(?)-
मनुनिवसन्ते । एवं खल्विदमेतत्परमाङ्गलिङ्गमात्मानमव्यक्तं वक्ष्यमाणं शोणितरे-
तस्युपपन्नं मातुर्याति कटिसंधौ विसन्ने(शान्तमे)व स्वगुणाः स्वात्मगुणाश्चात्यन्तं
तमनुपतन्ति । तैस्तस्य षट्कोशस्थानानि भवन्ति । तत्रामगर्भदोषा वेदना
व्याप्तिर्भवति ॥
पितृजमपि खल्वस्य शुक्रं मातृशोणितेन सह संप्रयुज्यमानं मारुतेन पूरि-
तमीश्वरभावसंयुक्तं मूर्तिमपद्यते । दक्षिणं कुक्षिभागं पुमान्समाश्रयति, वामं
स्त्री, मध्यमतरत् । संवृतात्पिण्डायामात्पुमान्संभवति, स्त्री पेश्याः, अर्बुदान्न-
पुंसकम् ॥
परिपच्यमानस्तु खलु मासेन स्थिरी भवति गर्भः। द्वितीये मास्यर्बुदं पेशी वा,
तयोर्युगपदिन्द्रियाण्यभिनिव(र्व)र्तन्ते । शिरोक्षिकूटबाहुपृष्ठपार्श्वोदररोमकूपाश्च
तृतीये मासि। चतुर्थे व्यक्ती भवति गर्भः। पञ्चमे मासि चेतनाऽस्योपजायते ।
षष्ठे मनः। सप्तमे बुद्धिः। अष्टमे मासि स्थैर्यम् । नवमदशमैकादशेषु सर्वाङ्ग-
संपूर्णः सप्तभिः शिराशतैः सर्वैः सान्वयसमन्वितः स्थिरीभूतो नाभिनिबद्धया
नाड्या मातुराहारजं रसं भुञ्जानः संवत्सराद्धौ वै जायते । सहदेवगुणैर्भूतगुणैरा-
त्मगुणैश्च ॥
तस्येमे देवगुणा भवन्ति—विक्रान्तौ विष्णुः । गले शक्रः । कोष्ठेऽग्निः ।
उपस्थे प्रजापतिः । प्राणापानयोर्वायुः । कर्णयोर्दिशः । खेष्वाकाशम् ।
जिह्वायां सरस्वती । पदेषु मित्रावरुणौ । चक्षुष्यादित्यः । कर्मणि विश्व-
कर्मा । भूमिरस्य देहे । शब्दे रुद्रः । त्वचि विद्यात् ( ? ) वाच्यग्निः । क्षान्तौ
ब्रह्मा । पर्जन्यो हृदये । भुजयोरश्विनौ । त्रिके मरुतः । इति देवगुणाः ॥
अथ भूतगुणाः—कर्णवदनगुदमेढ्र*श्रोतः शब्द इत्याकाशयोनीनि (†रसो

• अत्र किंचित्रुटितं प्रतिभाति । † धनुराकारमध्यस्थः पाठो नास्ति कपुस्तके ।
  १ क. विपन्नमेव । २ ख. °कोणस्था° । ३ क. °रिपाच्य° । ४ क. व्यक्तानि
  भवन्ति ग° । ५ क. °द्वावेव जा° । ६ क. बले ।