हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

७ गर्भसंभवाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ४०५
पीतलीढस्वादितानामभिवोढा समानः । प्राणापानसमानव्यानानामन्तकालेऽ-
भ्युद्धर्ता चोदानः ॥
अथ तेजःस्थानानि१-प्रदर्शनं चक्षुरूंष्मा कायाग्निर्हृदयं त्वक्पर्यन्तमिति ।
तत्र चक्षुर्गतं रूपाणि गृह्णाति । कायाग्निरामाशयपक्वाशययोरन्तरस्थो धातूनां
चान्तरेषु प्रयोगानपाचयति । हृदि संश्रयात्क्रोधयति । त्वक्पर्यन्तगतश्चाभ्यङ्ग-
परिषेकादीन्पाचयति ॥
तत्र श्लेष्मा संधीन्संश्लेषयति, मृदुकरश्च ॥
सप्त चास्य धातवो रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जाशुक्रमिति ॥
दश चास्य प्राणायतनानि भवन्ति शिरोहृदयनाभिगुदवस्तिवातपित्तश्लेष्म-
मूत्रपुरीषाणीति ॥
प्राणयात्रार्थं चास्य षड्रसाश्च मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः । तैरुपपन्नो
गर्भस्तिष्ठति ॥
तत्र त्रयाणां समवायाद्गर्भाधानं भवति मातुः पितुः, जीवस्य चेति ॥
मैथुनसंयोगात्पतिं यदाऽभिकाङ्क्षति धेनुका, तां समुत्पन्नर्तुकां (*तेस्माह-
तृस्नातां ) हस्तिनीं विद्यात् । आर्तवस्य द्वादशरात्रं भवति । तस्माद्दिवा रात्रौ
वा हस्तिनो हस्तिन्याश्चसंयोगे प्रादुर्भावो भवति । यदा हस्तिन्यामृतुमत्यां मत-
ङ्गजः संयोगेषु शुक्रमुत्सृजति तद्वायुः कोष्ठे प्रविभजते । मातुराहोरात्संवर्धते ।
तस्मात्कवलरसपल्लवाहारासविना(?)क्षोभवायामतीक्ष्णोष्णाहारविवर्जनात्स्या-
त्करेणुं४ । तत्र बहुशुके पुमान्संभवति, स्त्री शोणितबाहुल्यात्, समे नपुंसकम्,
शुके तु वायुना द्विधाकृते यमलावूत्पद्येते । यद्रूपा(ङ्)गर्भं बिभर्ति धेनुका.
तदाकारं भवति । तत्र ग्राम्यधर्मे निवृत्ते यदा योनिमुखगतं शुक्रं भवति । तच्च
रुधिरसंसर्गात्कललं भवति । ततो जीवः संक्रामति गर्भम् । पृथिव्यापस्तेजो
वायुराकाशं ज्ञानमिति षट्शरीरकारणानि भवन्ति । तत्समवायात्ततो योन्यां
कललसंज्ञो भवति परिणामात्कललः खरत्वं भवति । स्वतेजसा विदाहे तत्खरी
भवति परिणामात् । खरस्यार्बुदस्य५ पेशी भवति ॥
तत्र मज्जा च शुक्रं च नागानां गर्भस्थानां भवति । स्नाय्वस्थीनि ❊पितृ-
❊ 'केशश्मश्रुलोमास्थिनखदन्तसिरास्नायुधमनीरेतःप्रभृतीनि स्थिराणि पितृजानि,
मांसशोणितमेदोमज्जाहृन्नाभियकृत्प्लीहान्त्रगुदप्रभृतीनि मृदूनि मातृजानि' इति सुश्रुतात्
'दृढानि पितृजानि, मृदूनि मातृजानि' इति पर्यवसितम् ॥
१ क. तेजसः स्था० । २ क. तस्मादनुस्थानां । ३ क. ०हारः संव० ।
४ ख. ०णुः । ततश्च करेणुस्तत्र । ५ क. यच्च ।