हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

...[कृ]त्वा परिषेकमस्य शीतलेन वारिणा (द्वि)पस्यावकारयेत् । ततो गुन्द्रामूलको-
ष्टक्षीरेण पेषयेत् । .... .... त्वाघृतैरवैश्च पुष्पन्मध्य(?) कारयेत् । प्रलेपं प्लक्ष-
न्यग्रोधाश्वत्थोदुम्बरमधूकरजोह्रनार्जुनकदम्बतवग्भिः क्षीरपिष्टाभिः प्रलेपयेद्गा-
त्राणि । नैलवञ्जुलवेतसेक्षुमालिनां मूलानि यवतिलकसेरुककल्कनमिश्राणि सर्पिः-
क्षीरेण संयोज्य गात्राणां लेपनं कुर्यात् । कुमुदोत्पलपद्मबिसमृणालशृङ्गाटक-
कसेरुकाकल्कपिष्टाः क्षीरघृतसंयुक्ताः प्रलेपः । यवतिलचूर्णानि पद्मककसे-
रुककल्कनमिश्राणि घृतेन पयसा वाऽऽलोड्य गात्रलेपं कुर्यात् । यवगोधूमतिल-
चूर्णानि पद्मककसेरुकमिश्राणि श्लक्ष्णपिष्टानि घृतसंयुक्तप्रलेपः । पोटलगु-
न्द्राणां मूलानि, इक्षुवालिकानां(?) बस्तमूत्रयुतानि पिष्ट्वा क्षीरेण घृतेन च लेपं
गात्राणां कुर्यात् । ततश्च प्रदेहान्यथाक्रमं युञ्जीत। अनेन प्रयोगेणाऽऽगन्तुर्गा-
त्ररोगः प्रशान्तिमुपगच्छति । अथ बलातिबलयोः पलशतं तोयविंशतिप्रस्थे
जर्जरीकृत्य प्रक्षालितं तच्च पादावशिष्टमवस्थापितं समवर्तितनिष्कार्थ
कृत्वाऽवतारयेत् । पयसश्चत्वारः प्रस्था यष्टिमधुकदेवदारूणां द्विपलं पेष्यम-
धिश्रयेत् । तत्र तैः पञ्चतैलप्रस्थांन्समालोड्य साधयेत् । सिद्धमप्रतिस्राव्याव-
तार्याभ्यङ्गपाननस्तकमेसु प्रयोजयेत् । तथैनं यवबदरसंयुक्तं सशर्करं शीतलं
सपानं पाययेत् । ततश्चैनं शतधौतेन घृतेनाभ्यज्य चन्दनोशीरसारिवाहरिवेर-
पद्मकमधुकप्रपौण्डरीकफलैः सघृतैरैभिः प्रलेपयेद्गात्राणि । अजावराहमहिषगो-
मेदांसि कुक्कुटीशिशुमारौद्यैः सह विपाचयेत् । गात्राणि चास्याभ्यञ्जयेत् ।
एतद्ग्रमविच्युतचलितं विशिष्टानां चलिसंधानं भवति । काकोलीक्षीरकाकोली-
जीवकर्षर्षिमुद्गपर्णीसारिवानन्तामेदामहामेदायष्टीमधुकससादनत्वग्भिः क्षीरं
विपाच्य शीतीभूतं शर्करायुक्तं पाययेत् । सर्पिषा वाऽस्याभ्यञ्जयेद्गात्राणि ।
अहिंस्राजम्बूत्वचं चूर्णीकृत्य यवकुलमाषनि(मि)श्रेण येनेमे .... साऽप्यपाचयित्वा
शीतलेन गात्राणि लेपयेत् । बिसमृणालशृङ्गाटककसेरुकाभिः कल्कपिष्टाभिर्घृ-
तसंयुक्ताभिर्गात्राणि प्रलेपयेत् । शाकोंदुम्बराणां त्वचं मतवेतस(?) मूले पयसा
च सिद्धाभवतारयेत् । एतदभ्यङ्गपानवस्तिनस्यकर्मसूपयोजयेत् । तथाऽऽसां
गोमहिषाजोवीनां मूत्रपुरीषाणि दधिघृतदुग्धैः संयोज्य काथयेत् । तत्र वापे
वाछी(हली)कंमानीय पत्राणि यवतिलपिष्टलवणानि पाचयित्वा ( तेनास्य मुखो-

• धनुराकारमध्यस्थो भ्रष्टः पाठः कपुस्तके ॥

१ ख. पीषयेत् । २ क. °तैरवैश्वपु° । ३ ख. °त्वद्भिः क्षी°। ४ क. °नव°।
५ क. °क्षुमीलि° । ६ क. °वतारितं । ७ क. °रादेः स° । ८ क. °ष्टानि घृतसं-
युक्तानि गात्रा° । ९ क. °जातीनां । १० क. °कमपनी° ।
४३