हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

३३६ पालकाप्यमुनिविरचितो— [२ क्षुद्ररोगस्थाने-
सङ्गा इति यदुक्तम्, तद्वक्ष्यामः—संभवति सर्वगात्रेण चेति । पाषाणश-
र्करोपमर्दनवम्राक्रमणवंशादिस्फोटनशैथिल्यशूलसङ्गो भवति । तत्रोङ्गुष्टदग्ध-
स्फुटितशिथिलतलविप्रकीर्णप्रविरलगतिरल्सः कर्कट बद्धर्तिं भजते । प्राप्य
वाश्मलोष्टशरधानवर्ती महीं मन्दगतिरगतिर्वा भवति । शर्करोन्मथितैर्नतविन-
तसंधिपार्ष्णिपुरोनखान्तर्नखतलपर्यन्तगतिर्भवतीति तलसङ्गः । प्रस्तब्धमोहह-
रणं कृच्छ्रादवनमनं र्वा तस्य मोहस्येति मोहसङ्गः । अपस्कारकक्षविक्षोभ-
स्तम्भः कृच्छ्रादुपवेशनमनुपवेशनं वा निहरणगमनमित्यपस्कारसङ्गः । उरोन्त-
र्मणिविक्षोभावशेषोत्सङ्गगुहाभागप्रत्यङ्गानामंसदेशानामुद्धरणं गमनप्रवेशनं च
स्यादित्युरःसङ्गलक्षणम् । प्रत्यङ्गसांकर्यमुखशिरःशिरोधराणां कृच्छ्रादुद्वहनमि-
त्यंससङ्गः । सर्वलिङ्गं दर्शयन्तो(तः) सर्वसङ्ग इति । सर्वसङ्गे सर्वश्वपथुर्वेदनस्त-
म्भगतिवैकल्यानि नियतानि भवन्ति। स च त्रिविधः-साध्यो याप्यः प्रत्याख्ये-
यश्चेति। तत्र निर्भुग्नजः सर्व•••• ••••सर्वापर्वभङ्गस्वमध्यव्याधेर्वद्धनपरिग्ला•••• ••••
••••••••†संवत्सरोपलक्षणाचाप्यनि भवन्ति। शेषाश्च भिषक्सात्म्यौषधकालसंपदा
सिध्यन्ति । सीष्टाव(?)द्विविधा प्रतिक्रिया तस्य च ॥
तत्र श्लोकः—
इत्युद्दिष्टः समुद्देशः पदाबाधे यथाक्रमः ।
चिकित्सितमप(त)स्तस्य विस्तरेण प्रवक्ष्यते ॥
अथाऽऽसनस्थं महर्षिमभिवाद्याङ्ग उवाच रोमपादो भगवान्—'यदुक्तं भगवता
आगन्तोगार्त्ररोगस्य महाबाधस्य लक्षणम्, तच्छ्रुत्वा महन्मे विकल्पं मनसः ।
संवृत्तस्य चिकित्सितमुपदेष्टुमर्हसि भगवन्' इति ॥
अथोवाच पालकाप्यः—उक्तं मया स्वादेहसमु(त्थ)स्योत्पत्तिर्लक्षणं चिकि-
त्सितं च प्राणवर्तोर्लक्षणं च । आगन्तोरिदानीं चिकित्सितं वक्ष्यामः । तस्या-
ङ्गानि बहुशः पानीयेन शीतेन सेचयेत् । कुड्यां च रक्तमृत्तिकया लिप्यते ।
ततः सुरसार्जुने कदम्बकेसरकेतकसप्तच्छदबाणासननीपकुटजपुंनागतिलका-
म्रातकपाटलकुवर(रुव)काङ्कोल्लधवधन्वन्तरक्तोत्पलकह्लारसौगन्धिककुमुदैर्विप्र-
कीर्णभूमिभागरथैश्च (?) पुष्पजातिभिरार्तवैर्यथोपपध्याशोभितसाध्या गावः (?)

• 'कशा' इति स्यात् । + स्तल्सङ्ग' इति स्यात् । † 'संवत्सरोपेक्षणात्' इति स्यात् ।
  १ क. ॰त्रोष्टदग्धस्य स्फु॰ । २ ख. ॰तविन॰ । ३ क. ख. ॰पार्थिपु॰ ।
  ४ क. ख. वातवातस्य । ५ क. ॰धेववृद्धद्ध॰ । ६ ख. ॰ट्यां श्वरक्त॰ । ७ क.
  ॰वलध॰ । ८ क. ॰थैकपु॰ ।