हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

९ आगन्तुगात्ररोगाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ३३५
विप्रतिक्रियश्च। कफपवनपित्तसंनिपातातंको देहजः पूर्वमेवोक्तः । तत्राऽऽगन्तो-
लक्षणमुपदेक्ष्यामः । स द्वादशविधोत्प(*त्तिरिति य)दुक्तम्, तद्वक्ष्यामः । पैतन-
भ्रंशनस्खलनविनिखातवधबन्धनाभिघातप्ररोषप्लुवनलङ्घनगुरुहरणभारोद्वहन-
दुःस्थानशयनानीति । तत्र गिरिकूलोच्चपातो विषमगमनात्पतनम् । पिच्छि-
लशिथिलपातनाद्भ्रंशनम् । स्थाण्वश्मश्लेष्टाविषयान्धकपानास्त्वेवम्(?) । विनि-
खातनं विश्रान्तगमनात् । गुर्वेतिमात्रचिरप्राप्तवसनाद्वधबन्धनापत्तिः । प्रति-
गजविषाणास्यध्वनमस्खलम्(?)मधुध्वा शरशक्त्यृष्टितोमरप्राजनादभिघातापत्तिः ।
प्ररोषो द्विविधः—कर्माध्वगमनं चेति । तत्राभि(गमनप्रति)गमनादपकर्षणयो-
गान्नाम साधूपक्रमाङ्गो मूत्रमण्डलानुकारिवीथीनां चातिमात्रगमनादखिलचरण-
देशेष्ववसी(सा)दनाच्च कर्मप्ररोधापत्तिर्भवति । .... शतिमात्रादध्वगमनापत्तिः ।
दानाध्वप्ररोषापत्तिः । गात्राणां युगपदुत्पतनं प्लुवनम् । ममिल(?)विज्ञेयमेकै-
कशो लङ्घनम् । वारिपरिखासंक्रमणादिभिर्वृक्षप्राकारकपाटस्तम्भाभिघातादे-
वादाम्लरिनागमर्दनाद्विचित्प्रभृतीनां मर्दनम् । ^†गुरुहरणानाम् .... .... अतिप्रमाण-
(*भारतवेव संविहता) भारोद्वहनम् । विषमेऽश्मस्थाणुसंबाधादुःस्थानशयनम् ।
आपत्तिर्हेतुरुत्पत्तिरित्यनर्थान्तरम् ॥
षडाबाध इति यदुक्तं, तदनुव्याख्यास्यामः—आधावनमेतद्रव्याविधविच्च्यु-
तपरिम्लानंविशेषसङ्गाः (?) ॥
गात्रसङ्गो द्विविधोऽभिविज्ञेयः संधावसंधौ वा । तत्र संधिगो द्विधा—निर्भुग्नः
सवृत्तश्चेति । एवमन्यत्रापि । तत्र निर्भुग्ने +मत्तियैर्वसश्चासपर्वतेसङ्गे(?) संहरणग-
मननिर्वृन्तिमरणं च । मपि(?) रक्तपवनसंध्यावेधो द्विविधो ^†वाभ्योद्योत्तरश्च ।
व्यवापि (?) रक्तपर्वसंभवं द्विविधमभिज्ञेयम् । तत्र रक्तमन्त्रस्खलनात्मकं भवति ।
पतनप्रभ्रंशनप्लवनविहरणानामेकम् । तस्य खलु लक्षणानि श्वयथुवेदनादाहप-
रिशोषदौर्मनस्यानि । रक्तजे स्तम्भगतिवेदनोवैकल्पानि । यद्योपरिम्लानं नाम
प्रवृद्धे वा शस्त्रकर्मणि वा सिरा यदा विच्छिन्ना स्यादोपेतं मा(?)शोणितमाव-
हति गात्रेषु, तदा शोणितक्षयाद्वायुर्गात्राणि शोषयतीति तं गात्रम्लानं विद्यात् ।
विश्लेषणं नाम विशिष्टं नामास्यामसंवरणसंधावोत्पद्यते ॥

• धनुश्चिह्नत्रयगता वर्णा भ्रष्टाः कपुस्तकात् । ^† 'गुरुहरणं नाम' इति भवेत् ॥
• 'विश्लेषण' इति भवेदुत्तरग्रन्थानुरोधात् । + 'मत्तैयैर्व' इति स्यात् । * 'निवृत्ति'
  इति स्यात् । ^† 'बाह्योऽन्तरङ्गश्च' इति स्यात् ।
  १ क. पूर्वोक्तः । २ क. पवन° । ३ क. °मनोत्प° । ४ ख. °धिष्ठगो ।
  ५ ख. पवन° । ६ ख. °नाविकल्पानि ।