हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

[३१४] पालकाप्यमुनिविरचितो— [२ क्षुद्ररोगस्थाने-

पञ्चभिर्लवणैः सार्धं क्षोदयित्वा हुदूखले ॥
सक्तुभिः सह संयोज्य कवलान्प्रति भोजयेत् ॥
कटुका रोहिणी पाठा †सयवा(?)क्षारसैन्धवाः ॥
पिप्पल्यः कटुका मत्स्या मरिचान्पाटरूषकम् ॥
सर्वाणि समभागानि क्षोदयित्वा उदूखले ॥
गोमयेन समायुक्तान्कवलांस्तस्य दापयेत् ॥
मुद्गयूपौदनं चास्मै दद्यात्त्रिकटुना युतम् ॥
यथा हि मथनादग्निः स्वल्पोऽरणिसमन्वितः ॥
पूर्वं गोमयचूर्णेन ततस्तृणेन वै नृप ॥
क्रमशःस्तनुभिः काष्ठैः स्थूलैश्च तदनन्तरम् ॥
विवृद्धः स दहेद्दीप्तः काष्ठभारशतान्यपि ॥
एवं गजानां विधिवच्छनैराग्निरुदीरितः ॥
भुक्तं सर्वमशेषेण दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥
भक्तच्छन्दो भवत्येवमग्निदीप्तश्च जायते ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्ररोगस्था-
नेऽभक्तच्छन्दी नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥

अथ पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ।

अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ।
भक्तग्रासोपरुद्धस्य लक्षणं ब्रूहि तत्त्वतः ॥
रसं च शोणितं चैव मेदो मांसमथापि वा ।
सह घोनसनै(?)कस्मात्सर्वाण्येतानि खादयेत् ॥
विशेषयति दोषी च कथं मात्राणि खादति ।
एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥
अनादिमध्यनिधनः कायाग्निः परिमद्यते (?) ।
प्रसूलक्षणसंयुक्तो बीजसहितमातेन (?) ॥
नाभिमध्ये शरीरस्य विज्ञेयं सोममण्डलम् ।
सोममण्डलमध्यस्थं विद्यात्सूर्यस्य मण्डलम् ॥

---

† 'सयवक्षार' इति स्यात् ॥
१ क. ०थाऽग्निमदना० । २ क. ०यपूर्णेन ततस्तेन तृणे० ।