हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

२१२ पालकाप्यमुनिविरचितो— [२ क्षुद्ररोगस्थाने-
(?)†चणणिमूलं तृणपञ्चकं ससल्लकीबन्धं च बिल्वमूलम् ।
आदित्यवल्लीं१शिरोहिणीं च चूर्णं तिलानां च स प्रगुह्य**** ॥
लौह्वां दृढामपामथवाऽप्युखायां तस्याक्षिणी संप्रतिवार्य२ सर्वतः ।
स्वेदं च दद्याद्विरदस्य३ हस्ते स्वेदे हृते तस्य ततश्च नेत्रे ॥
सिञ्चेदजायाः पयसा च वैद्यः प्रत्यञ्जनं चेक्षुरकस्य मूलम् ।
घृतस्य मण्डेन मधुप्रयुक्तं तर्कारिवंशा**** ***पत्रभङ्गम् ॥
दुःखं सशोभाञ्जनपत्रभङ्गं पिष्टं तिलानां च विपाच्य कार्यम् ।
स्वेदा यथापूर्वमुदाहृतास्ते गोधूमसिद्धार्थककोरदूषाः ॥
व्रीहिस्तिलाः स्युर्बदरीफलानि **** **** **** **** **** ।
अक्षस्य भङ्गं च विपाच्य दुःखे स्वेदोऽस्य नाड्या प्रविचार्य नेत्रे ।
धवस्तिलाः पाटलिपत्रभङ्गैस्तेनैव कल्पेन तथैव कार्यः ॥
स्वेदो गजस्य प्रविचार्य नेत्रमेरण्डबिल्वार्क मथाम्बुरब्दैः ।
माषास्त्वहग्वस्तलपिष्टमिष्टं स्वेदस्तथैवाक्षिनिमीलितस्य ॥
कार्यों यथा† **** **** **** ****विहितः **** **** ।
अभ्यक्तदेहस्य तु सर्वतोऽपि स्वेदो यथावत्प्रतिवार्य नेत्रे ॥
स्वेदेषु सर्वेषु तथैव कार्यं नेत्राञ्जनं स्यात्परिवेचनं च ।
( ☼कटुत्रयं स्यात्कटुरोहिणी च सव्याघ्रिकासैन्धवमित्यनेन ।
चूर्णीकृतेनाऽऽशु गजस्य कुर्यात्प्रधमापनं सम्यगतीव पथ्यम् ॥
सर्वौषधीभिः ) कटुकैश्च सर्वैर्हृद्यैश्च गन्धैरथ सर्पिषा च ।
पुनः पुनस्तस्य करं गजस्य संधूपयेत्सं प्रतिवी(वा)र्य नेत्रे ॥
घृतं पुराणं कवसैश्च(?) सैन्धवं नस्यं प्रदद्याद्विरदस्य वैद्यः ।
तथा सुरां वाऽपि चिरस्थितां तु चिरस्थितं तु वामेववाच(?) ॥
मृदूनि चित्राणि तृणानि कस्मै मुद्रोदनं चापि घृतप्रगाढम् ।
दद्यान्न कर्माणि च कारयेत स्थानं च शय्या च यथासुखं भवेत्॥१६१॥
तत्र श्लोकः—
† इतः पूर्वं पुस्तकद्वयेऽपि हस्तग्रहणाध्याये कियान्पाठस्त्रुटित इति ज्ञायते ॥

• पुस्तकद्वयेऽपि त्रुटितम् । † पुस्तकद्वयेऽपि त्रुटितम् ॥ ☼ धनुराकारमध्यस्थो नास्ति
  पाठः खपुस्तके ।
  १ क. °रोहणं च । २ ख. प्रतिवार्य । ३ क. प्रदेयं द्विर° ।