हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१२४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
दद्यात् । शृङ्गवेरहरिद्राद्वयपिप्पलीविडङ्गहिङ्गुपुनर्नवाकल्कपिष्टैः सलवणैस्तैला-
भ्यक्तं प्रलेपयेत् ॥
प्रलेपश्च पिप्पलीशृङ्गवेराजमोदकुष्ठतगरदेवदारुवचाताली(सपत्रहरिद्रातिवि-
पाचविका(भिः) हस्तिमूत्रश्लक्ष्णपिष्टा(भिः) शुक्तसंयुक्तान(भिः) कार्याः(यैः) सप-
ञ्चलवणमरिचपिप्पलीशृङ्गवेराजमोदचित्रकविडङ्गवचागृहधूम(प)हरिद्राभिः प्रले-
पयेत् । अथवा—अर्कवरुणकरवीरतीक्ष्णगन्धालवणैस्तैलाभ्यक्तं प्रलेपयेत् ।
स्वेदैश्च पूर्वोक्तैः स्वेदयेत् ॥
तत्र श्लोकः—
कवलैः कटुकैस्तीक्ष्णैस्तथा तीक्ष्णैश्च भोजनैः ।
प्रच्छन्नैः स्वेदनैश्चैव कफशोफं प्रसाधयेत् ॥
इति कफशोफः ॥
सांनिपातिकशोफश्च सर्वशोफसामान्यलिङ्गान्वितो भवति । तस्य सर्वशोफ-
सामान्यप्रतिक्रियां कुर्यात् ॥
तत्र श्लोकः—
एतैरेवौषधैः सर्वैः श्वयथुं सांनिपातिकम् ॥
साधयेत्कुशलः सम्यग्यथायोगं चिकित्सकः ॥
इति सांनिपातिकशोफः ॥
अथ रूक्षोष्णाम्ललवणकटुकतीक्ष्णरसैरतियोगादुष्णे चातिमात्राध्वकर्मप्रयो-
गादतिकर्मसेवनाच्चासृक्प्रकुपितं हस्तिनः सुकुमारं स्निग्धं महान्तं शोफं सोष्माण-
मुपजनयति ॥
तेन स गजः शूनो रक्ताभश्च भवति, उष्णद्वेषी सलिलग्रासं नातिप्रसक्तमुपे-
युङ्क्ते । पित्तशोफलिङ्गान्वितश्च भवति ॥
तस्मै मधुरमृदुशीतस्निग्धानि भोजनानि दद्यात् । प्रलेपैश्च पूर्वोक्तैः शीतैः
प्रलेपयेत् । अथवा किंशुकपियालसर्जतिन्दु कीनां त्वग्भिः कल्कपिष्टाभिर्घृतगु-
डयुक्ताभिः प्रलेपयेत् । (*एतां त्वचं संस्कृत्य कृतवेधनत्वचा सम्यक्संक्षुद्य
द्विगुणेनाम्भसा सहाधिश्रयेत् । अर्धावशिष्टेन चानेन क्वाथेन घृतं पक्त्वा तेन
पानमभ्यङ्गं च दद्यात् । पूर्वमेव घृतेनाभ्यज्य शोणितमोक्षणं च कुर्यात् ।
मोक्षितशोणितस्य च पलाशसर्जार्जुनतिन्दुकपसनमधूकामलकविभीतकातिनिस-

• धनुराकारमध्यस्थपाठः कपुस्तके न ॥
  १ क. सर्वस्य शो० । २ क. पूर्वैः । ३ क. ०रसनियो० । ४ क. सोष्मणाऽ-
  नु० । ५ क. शून्यो । ६ क. ०पभुङ्क्ते ।