हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१७ शोफाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ११९
न चाऽऽहारमभिलषति यादृशमुपयुङ्क्ते तादृशं निरूहति तद्वर्णगन्धपुरीषमुत्सृजति
परिमूत्री च भवति । लालाश्रा(स्रा)वी भ्रमति कुप्यति मुह्यति, अवसीदति ॥
तस्यैवंरूपस्य सर्वमाहारं प्रतिषेधयेत्, ऋते च यवसाद्यथोक्तात् । तं त्रिक-
टुकसंयुक्तां सपंचलवणां प्रसन्नां पाययेत् । त्रिफलोबदरपाठाचित्रकक्षणबीजशो-
भाञ्जनकहरिद्राद्वयहिङ्गुसर्षपपत्रिकटुकेन्द्रयवविदारीकरञ्जकटुकमत्स्योम्लिकापि-
चुमन्दाटरूषकसैन्धवसौवर्चलकटुकरोहिणीन्द्रयवकुस्तुम्बरीणुदूखले संक्षुद्य
गोमयसंयुक्तन्कवलान्दद्यात् । क्रमशश्चास्य तृणैरेव प्राणं ग्रहणीं च वर्धयेत् ।
प्रतिषेधयेत्सर्वमन्यत् ॥
इत्युपधाव्यापत् ॥
तत्र श्लोकाः—
युक्तः सदा परीक्षेत वारणे कुशलो भिषक् ।
जीर्णाजीर्णं प्रहर्षं च दौर्मनस्यं बलाबलम् ॥
निदानैः शास्त्रविहितैः सम्यग्व्याधिं परीक्ष्य च ।
यथोक्तेन विधानेन (*चिकित्सितुमपक्रमेत् ॥
इत्यष्टौ व्यापदः सम्यग्वारणानां हितैषिणा ।•
ससंभवा मया प्रोक्ताः सुनिदान)चिकित्सिताः ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने महारोगस्थाने (अष्टौ)
व्यापदध्यापः सप्तदशः ( षोडशः ) ॥ १६ ॥
अथ सप्तदशाध्यायः ।
अथ भगवन्तं महर्षिमभिवाद्य रोमपादः प्रपच्छ पालकाप्यम्—'भगवन्ये
त्वया व्याधिसंख्यायां सप्त (+शोफा उद्दिष्टाः, तेषां के साध्याः, केऽसाध्याः,
कथं वा संभवन्ति, किं वा चिकित्सितम्' इति ॥
पालकाप्य उवाच—'इह खलु भो गजानां सप्त)' शोफाः संभवन्ति ।
तद्यथा—मन्याशोफः, सगदाशोफः, द्रोणीकशोफः, अवच्छिन्नशोफः, शाल्म-
लीस्कन्धशोफः, कदलीस्कन्धशोफः, ⁺गात्रशोफः, शुद्धशोफश्चेति ॥

• धनुराकारमध्यगः पाठः कपुस्तके न ॥ + धनुराकारमध्यगतपाठः खपुस्तके न ।
  ⁺ अस्य गात्रशोफस्यैव शुद्धशोफता भवेत् । अत एव सप्तसंख्योद्दिष्टा संग्रहाध्याये
  गात्रशोफस्यानुल्लेखश्च संगच्छते ॥
  १ क. ॰लापद॰ । २ क. ॰त्याक्षीका॰ ।