हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

११८ पालकप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
णान्वितेन ताम्रचूडबर्हिणरसेन भोजयेत् । एतेनोपक्रमेण सुराव्यापदो मुच्यते
द्विरदः ॥
इति मद्यव्यापत् ॥
धान्यव्यापदमिदानीं वक्ष्यामः । पक्वं चाऽऽमं चातिमात्रमजीर्णाध्यंस(श)न-
समशनेषु भोजितो धान्यव्यापदमृच्छति ॥
तस्यातिसारः प्रवर्ततेऽतिमात्रं दुर्गन्धिरामाशयादामः, पक्वाशयाद्विदग्धः ॥
तस्यैवमुत्पन्नव्यापदः सर्वधान्यानि प्रतिषेधयेत् । कवलं यवसैरेव वर्तयेत् ।
(*ततोऽस्याऽऽरग्वधत्रिकटुकचित्रकबिल्वगण्डीराटरूषकदन्तीसर्षपांश्च क्षोद-
यित्वा गोमयसंयुक्तानप्रयच्छेत्कवलान्सक्तुभिर्वा । ततः संपद्यते सुखी ॥
इति धान्यव्यापत् ॥
अथ वारिव्यापदं वक्ष्यामः । अश्रान्तः सहसा पिपासितोऽतिमात्रं सदोषं
शास्त्रार्थमयोगतः पीतं पानीयं व्यापदमृच्छति ॥
तस्यातिसारोऽतिमात्रमुदकयन्त्रवत्प्रवर्तते । जठरमाध्मायते वातबस्तिरिव
सर्वतः पूर्णम् ॥
तस्मै कटुकनिम्बपत्रामलककरञ्जफलत्रयदाडिमाजमोदाविडङ्गप्रियङ्गुहरिद्रा-
तेजोवती) पाठासूक्ष्मसर्षपतगरकुष्ठैलाचव्यांशुमतीदन्तीगण्डीरचित्रकदेवदार्विन्द्र-
यवाजाजिगजपिप्पलासर्जश्रीवेष्टकहिङ्गुवचासैन्धवसुवर्चिकायवक्षारविडसौवर्चले-
रोमकाणि सपिप्पलीमरिचशृङ्गवेरचव्याजमोदानि सूक्ष्मचूर्णीकृतानि प्रसन्नया
पाययेत् । तृणैरेव प्राणं ग्रहणीं च वर्धयेत् । ततः संपद्यते सुखी ॥
इति वारिव्यापत् ॥
परिचारकैरज्ञानाद्वाऽतिलोभादतिसिद्धमसिद्धं वा पर्युषितं वा भोजितवतः
संवत्सरस्थितं सदोषं स्थानदोषान्वितं वा यवसं भक्षितवत उपधाभिर्वा, अवि-
धिप्रयुक्ताभिरयोगतो मध्यमकाले त्वरया पीतवतोऽस्नेहलवणां विधिविहितां वा
विधां प्रयोगातिंयोगवियोगैरुपयुक्तवतो दुःसंप्रयुक्तैरौषधैरतिप्रसक्तिवन्तै(द्वि)र्वा
व्याधिरप्रतिक्रियया वैचापराधाद्वा मदेप्रकृत्याऽवस्थाप्रमाणानुचितपानपिण्डप्र-
योगाद्वा शास्त्रप्रयोगस्योपरोधाद्वा भवत्युपधाव्यापत् ॥
तस्यानाहोऽत्यर्थं भवति । तृष्णा चातिमात्रम्, मुखपरिशोषः, पुरीषभेदः,
* धनुराकारचिह्नमध्यस्थः पाठः कपुस्तके त्रुटितः ॥
१ क. ॰ध्यमन॰ । २ क. ॰लराम॰ । ३ क. ख. ॰कृत्यानिप्र॰ । ४ क.
॰योगातियोगै॰ । ५ क. ॰दनप्र॰ । ६ क. पुरुषभेदः ।