हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१६ व्यापद्रोगाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ११७
संक्षौद्रपिप्पलीकेन मुद्गयूषेण भोजयेत् । यवसानि यथोक्तानि दद्यात् । ततः
स्वस्थो भवति ।
इति वसाव्यापत् ॥
अथ यदा वातशोणितपित्तानां विकारैः पीड्यमानस्य दन्तिनः क्षीरपानम-
नुविधेयं भवति तदा, जीर्णे कफप्रकोपे वा पयः पीत्वा क्षीरव्यापदमृच्छति ।
ततः कुष्ठकिटिभदद्रूकिलासपिटकोद्गमाः प्रादुर्भवन्ति, कण्डूश्च परिहृष्टरोमा
न संवीजति विरिच्यते मुखप्रसेकश्चास्य भवति ॥
तस्मै वरुणतिन्दूकोदुम्बरान्मधुसंयुक्तान्कवलान्दद्यात् । अथवा द्राक्षाय-
ष्टीमधुसंयुक्तान्कवलान्दापयेत् । पद्मकमोचरससमङ्गानां वा मधुसंयुक्तान्कवला-
न्भोजयेत् । प्रसन्नां प्रतिपाने च भोजनं मुद्गयूषोदनं दद्यात् । जीर्णपादं शिरी-
षपल्लवांश्च यवसं दद्यात् । एतेन प्रतीकारेण क्षीरव्यापदो मुच्यते द्विपः प्रकृ-
तिस्थशरीरस्तेजस्वी बलवांश्च भवति ॥
इति क्षीरव्यापत् ॥
स्वस्थवृत्तेर्विकारोपशमनार्थं वा यदा सुरा वारणाय प्रदीयते, द्राक्षागुडतैल-
लवणसंयुक्तां केवलां वा प्रसन्नाम्, अथवाऽपि सुरामैजातां तरुणीं स्थानदोषा-
न्वितां विपन्नां वा पीतवतो व्यापदुद्भवंति ॥
ततः प्रेमीलयति, उन्मीलयति, अवलीयते, अत्यर्थं दह्यते, प्रमेहति, संवी-
जति वेपते वमति कूजति परिहृष्यति, अवसीदति च वारणः ॥
गजमवेक्ष्य च्छायास्थं तमेवंगतं विश(?)मृणालोत्पलचन्दननलेतसमूलैर्ज-
म्बूकिशलयैश्च कर्दमोशीरपद्मकशतपुष्पामञ्जिष्ठाभिः श्लक्ष्णपिष्टाभिः प्रलेपयेत् ।
शरीरं सशिरस्कमानखेभ्यो जलार्द्रैर्वस्त्रैः प्रतिच्छाद्य व्यजनैर्वीजयेच्छायास्थितम् ।
ततः स्वस्थो भवति । दाहस्य चास्योपशमो भवति । पारावताम्रदधित्थदाडिमा-
म्रातकबदरपरूषकभव्यलकुचमृद्वीकामातुलुङ्गानि घटेषु सलिलप्लुतानि वासयेद्रा-
त्रिम् । ततः परिश्रा(स्रा)व्य सशर्करासौवर्चलजीरकं प्रतिपानं पाययेत् ।
अम्लवेतसवेत्रफलानि तिन्तिडीकफलानि गुडबदररसैरन्यैर्वाऽप्येवंप्रकारैर्वृक्ष-
भङ्गवल्लीकडंगरैर्भोजयेत् । अम्लां वा यवांगूं रसमांससंस्कृतां सपञ्चलवणां
पाययेत् । सुरां वा सपञ्चलवणामर्धोदकां वा पाययेत् । पिप्पलीमरिचलव-

---

१ ख. ग. ॰सक्षारपि० । २ क. संजिवति । ३ क. वा समधुयु० । ४ क.
प्रतिपानं । ५ क. ॰मराजतां । ६ प्रलीयतेऽत्यर्थमुन्मी० । ७ क. संजीवत । ८ क.
गतविशं । ९ क. सर्वेश० । १० ख. ॰वागूर० ।