हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

११६ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
दकं च स्नानपानार्थे दद्यात् । जीर्णावस्थितपुरीषं चावगाहयेत् । *जूर्णपादक-
दम्बशिरीषकरीरजम्बूशल्लक्यरिमेदकसेरुककुरुविन्दानामन्यतमं भोजयेत् ।
सपञ्चलवणं प्रसन्नां पाययेत् । क्रमशश्च शालीनामोदनं मुद्गयूषेण सह
भोजयेत् ।
इति श्रीपालकाप्ये तैल्व्यापत् ॥
कफोचितदेहंः समुपचितमांसमेदाः सर्पिः पायितः सर्पिर्व्यापदमुच्छति । स
कोष्ठसंलीनं विष्टभ्य शैीनसर्पिरवसीदति कफं प्रकोपयति ॥
ततोऽस्य हृदयं पीड्यते । न शक्नोति स्थातुम्, नाभिलषति यवसकवलकुव-
लैपल्लवभोजनानि । स उपदिग्धकरनयनपेचकः संसृजति गात्रं गात्रेण, जलप-
लवच्चातिसार्यते, स्थूलाश्चरप्रगल्भश्च भवति ॥
तस्मै निम्बपत्रत्वक्पटोलानि मधुककरञ्जमधुशिग्रुपूतीकाटारूषकान्, क्षोद-
यित्वा सपञ्चलवणाङ्कवलान्दद्यात् । ततः सपुरीषं सर्पिर्निरूहति । अथवा—
अरलुशिग्रुकरञ्जकरघाटापाटला निम्बदन्तीं द्रवन्तीं च संक्षुण्णान्सपञ्चलवणा-
न्कवलान्दद्यात् । यवमुद्गकुलत्थमाषबदरशणाढकीनां बीजानि निम्बबदरका-
श्मर्यकाणि च द्विपञ्चमूलाभ्यां सह क्वाथयित्वा सपञ्चलवणं क्वाथं पाययेत् ॥
इति सर्पिर्व्यापत् ॥
वसाव्यापदमदानीं वक्ष्यामः । गात्रस्तैम्भव्यायामव्यवायकृते मदबलक्षये
भग्नविहितानां क्षये वा विच्युतोरस्के वातप्रकोपे वा वसा नागेभ्यो दीयते गोम-
हिषवराहाजमत्स्यानामन्यतमस्य । चेन्मांसस्नेहौर्वरहितस्यायोगात्तियोगविपो-
गैर्र्दीयते, ततोऽस्य व्यापदं जनयति ॥
स भवति निमीलिताक्षः, उपदिग्धपेचककरनयनः, पर्यश्रुः, भिन्नपुरीषः,
स्थातुं न शक्नोति, अवसीदति ॥
तस्यैवं वसाव्यापन्नस्य पूतिकाकंकरवीरदन्तीवृ(त्रि) वृत्तचित्रकान्क्षोदयित्वा
निष्क्वाथं सपञ्चलवणं पाययेत् । अथवा—अर्ककटुरोहिणीविश्वभेषजपिप्पली-
मूलदेवदारुहस्तिपिप्पलीविडङ्गदन्तीचित्रकान्निष्क्वाथं सपञ्चलवणं पाययेत् ।
त्रिफलांविडङ्गैः सह संक्षुद्य सक्षौद्रान्कवलान्पुरीषसंवर्तनार्थं दद्यात् । अथवा क्षीर-
वृक्षाणां मधुकारिमेदयोस्त्वचः संक्षुद्य मधुसंयुक्तान्कवलान्दापयेत् । जीर्णे

• 'क' पुस्तके तु 'जूर्ष्णपाद' इति, गपुस्तके तु 'उष्णपाद' इति पाठः। द्वयो-
  रपि पुस्तकयोरग्रे तु 'जीर्णपाद' इत्युपलभ्यते ।
  १ क. ॰हः सर्पिः । २ क. कोष्ठे सं॰ । ३ क. ख. शीतस॰ । ४ क.
  ॰लभो॰ । ५ ख. ॰धुसिग्रु॰ । ६ क. ॰स्तम्भे व्या॰।