हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१०० पालकव्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
(र्धं) व्याधिप्रमोक्षपरेण भवितव्यमित्येतां बुद्धिं पुरस्कृत्य चिकित्सेतुमारभते
तस्य पूर्ववत्पवनमेवाऽऽदावुपक्रमेत। स हि सर्वत्रानुपहतगतिः कफपित्तास्रक्रम-
वर्तकः प्राणो विचारी। ततः पित्तं दहति पचति तीक्ष्णतरमग्निरिव यत्नेनोपच-
र्येम्। रुधिरमप्यभिद्यौतं सदुष्टमाहारदूषितं च पित्तवदुपचर्यम्, कदाचिद्विसर्पति
विसर्पवत्, कफस्तु घनगुरुशिशिरो विसर्पिभावान्सन्धिशिरास्नायूनवपीड्य प्राणो-
परोधं कुरुते। तस्माद्वातपित्तकफरक्तश्लेष्मणां चिकित्सां कुर्यात्। उल्बणं वा
व्याधिं प्राणहरमभिसमीक्ष्य दोषमसंभ्रान्तः शमयेत्। गौरवं जाड्यतां वाऽऽपा-
दयति। तस्मादन्तेऽसावप्यवश्यं चिकित्स्य इति ॥
यस्त्वत्यर्थं दूष्यत्याकुञ्चति वेपते दन्ताभ्यां भूमिं स्पृशति विधुनोति बृंहते।
तमेतैर्लिङ्गैः सांनिपातिकं शिरोभितापं विद्यात् ॥
तस्मै सर्पिस्तैलवसापानं दद्यात् । श्वेतसर्षपपिप्पलीपयोघृताभ्यां स्निग्धेन
पिण्डस्वेदेन स्वेदं कुर्यात्। द्विपञ्चमूलकुलत्थयवबदरशतावरीश्वदंष्ट्रोशीरबलाति-
विषावसु कनिष्पावकाश्मर्याग्निमन्थनिष्क्वाथेन घृतमण्डं विपाचयेत् । तत्रावाप-
मनन्तागिरिकर्णिकेन्द्रयवशुकनासातालपत्रीबीजानि वा क्षुद्रसहानां कल्केन
ततो विपाच्य सॅम्यग्ग्रस्तः कर्माभ्यञ्जनं च कुर्यात् । सदारुहरिद्रामेदफलेवृषभ-
मोदानीवचाहरिद्राद्वयश्रीपर्णीगोवन्दनीटिण्टूकहिङ्गुहरितालमनःशिलास्नुह्यर्कवं-
शपत्राणि दन्तीं च पिष्ट्वा सर्जरसेन शोनाककाष्ठमुपलिप्य क्षौमवाससा वर्ति-
(तिं) छापायां (*शोषा॑पयित्वा धूपमेनं पाययेत् । दिव्येऽम्भसि दध्नि च सिद्धं
मयूराणां लावकानां वा रसं) पाययेत् । भोजयेच्च वारणं यवसानि, विचित्रा-
ण्यार्तवानि च भोजयेत्, सांनिपातिकशीर्षाभितापप्रशान्त्यर्थम् ॥
इति सांनिपातिकः शिरोभितापः ॥
अथ यदा तु मधुराम्ललवणयवसकुवलकव्लभोजनादृतुविपर्यासाद्वा
निशाजागरणात्, स्थलस्य चातिप्रसक्तरंसोपयोगाच्च दुष्टपानीयपानाद्वा कफरु-
धिरे प्रकुप्यतो हस्तिनः। ते प्रकुपिते ऊर्ध्वमागम्य शिरोऽवष्टभ्य कृमीञ्शि-
रसि जनयतः। ततस्ते नागस्य कृमिजं शिरोभितापं जनयन्ति ॥
शिरसि तेन दोदूयमा(*नः स(श)राकारतटवृक्षगृहकपाटकूट्यवल्मीकस्त-
म्भादीञ्शिरसा हन्तुमिच्छति, बहुशश्च व्याददाति मुखम्, पुनः पुनर्बृंहति

• धनुराकारचिह्नान्तर्गतपाठः कपुस्तके नास्ति ॥
  १ क. °त्सितमा° । २ क. °घातस्य दु°। ३ क. °त् । श्लेष्मस°। ४ क.
  सम्यग्रस्तः । ५ क. °लत्रिवृ° । ६ क. °गोरोचन्दना । ख. °गोचन्दना । ७ क.
  दत्त्वा । ८ क. °रोविष्ट° ।