हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१४ शिरोरोगाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ९९
यदा तु वारणो मधुरशिशिरस्निग्धघनविषमविरुद्धभोजनोऽव्यायामशीलः,
तस्योत्तमाङ्गगतः कफः शीर्षाभितापं जनयति ॥
तस्य च करवदनाभ्यां कफः परिश्र(स्र)वति, स संनिमीलित (नयनो
गुरुदृष्टिः कृच्छ्रेणोन्मीलयति स्वप्रपरः कूजति वेपते नदति निर्याणेनावनम्य
भूमिं दन्ताभ्यां विलिखति, शीतद्वेषी, उष्णाभिलाषी । त ) मेतैर्लिङ्गैः श्लेष्म-
विका ( रजं शिरोभितापं विद्यात् ॥
तस्मै तैलपानमभ्यङ्गं च यथायोगं दद्यात् । सुखोष्णेन तैलेन परिषेचयेदुरः-
शि)रःस्कन्धकण्ठस्पदवितोननिर्याणावग्रहगुहाभागैपतस्थानानि बहुशः ।
गुग्गुलुं तगरं पिप्पलीं स्वे(श्वे)तसर्षपं प्रियङ्गुं श्लक्ष्णचूर्णीकृत्य प्रधमनं कुर्यात् ।
करप्रक्षालनं सुखोष्णेन वारिणा कुर्यात् । अथाश्वगन्धातसीकिण्वपिण्याकमुद्ग-
चूर्णसैन्धवानि गोवा(व)राहाजवसाभिस्तैलघृताभ्यां च पाचयित्वा वस्त्राव-
मद्धेन पिण्डस्वेदेन स्वेदयेत् । यवपटोलकिराततिक्तांशुमतीश्यामातेजोवती-
विडङ्गपिप्पलीपिप्पलीमूलनिदिग्धिकाश्वकमूलमूलैः कल्कपिष्टैस्तैलं विपाच्य
नस्यं दद्यात् । पृथवीकोरुवूकविडङ्गबृहतीफलेक्षुदैः सूक्ष्मचूर्णीकृतैः ससर्पिष्कै-
र्धूपं दद्यात् । एतैरेवौषधैस्तैलं विपाच्य नस्यं दद्यात् । यवसानि च गिरि-
शुष्काणि कफप्रशमनानि च दद्यात् ॥
इति कफजः शिरोरोगः ॥
यदा तु रुधिरं पित्तप्रकोपहेतुभिः प्रकुपितं शीर्षाभितापं जनयति ॥
तदा निमीलिताक्षः परिशूनान्तनयनः, सरक्ता च लाला हस्तात्प्रवर्तते ।
पित्तलिङ्गं प्रायः, ध्यानशीलः ॥
तस्य श्वकभृङ्गराजतगरफणिज्जकेषु सुरामण्डयुक्तेषु तैलं विपाच्य नस्यं
दद्यात् । पिण्डस्वेदेन च स्वेदयेत् । अर्कपत्रभङ्गानि काथेन च स्वेदयेत् । लोध्र-
मधुकमञ्जिष्ठानीलिकाभिः सूक्ष्मचूर्णीकृताभिः प्रधमनं कुर्यात् । करप्रक्षालनं
चास्य सृ(शु)तशीतेन पयसा मृद्वीकाशर्कराचूर्णसंसृष्टेन कारयेत् । यवसानि
यथोक्तानि च दापयेत् ॥
इति रक्तजः शिरोरोगः ॥
अथ वातपित्तरुधिरकफानां समस्तानि लिङ्गानि दर्शयति, तदा सांनिपातिकं
शीर्षाभितापं विद्यात् । तस्य प्रत्याख्येयस्यापि सतः पुरुषकारप्राधान्याद्वैरस्यं

• धनुराकारचिह्नान्तर्गतपाठः कपुस्तके नास्ति ।
  १ क. ०तानि० । २ क. ०गपत० । ३ क. ०लिङ्गः प्रा० । ४ क. शीर्षा-
  भितापं । ५ क. ०वस्यान्त्या० ।