हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

९६ ' पालकाप्यमुनिविरचितो- [१ महारोगस्थाने-
तानि दापयेत् । सक्तुमन्थं शर्करागुडघृतबदरसंयुक्तं पाययेत् । सेचयेच्च
विमलशिशिरसलिलपूर्णैर्नवघटैरन्तर्मत्स्यपिण्डकैश्च केवलैर्भोजयेत् १ । पीलुपनस-
मोचनालिकेरपियालदाडिममृद्वीकाः सलिलैः संक्षुद्य रात्रिपर्युषितं फाणितसं-
स्कृतमेतत्प्रातः पानं पाययेत् । भव्यपारापतमोचकाशीतकानि संक्षुद्य सलिले
रात्रिपर्युषितमेतत्पानं पाययेत् । रसं च पाययेन्मृगस्य । महिषस्य वा रसेन
भुक्त्वा प्रणोदति वारिमूर्छाम् ॥
इति वारिमूर्छा ॥
सहसाऽतिमसक्तस्यातिमात्रयोगादध्वनो मार्गमूर्छा भवति ॥
स तया शूनस्तब्धोष्णगुरुगात्रोऽन्नानभिलाषी २ स्वप्रकामो भृशमस्वस्थश-
रीरः ॥
तस्य सर्पिषा सर्वसेक इष्यते । ततः सुखोष्णेन सलिलेन परिषिच्य तिल-
सर्षपयवचूर्णैरूत्कारिकां दध्ना ३ सुरया वा पेकां ४ (कृत्वा) तया सुखोष्णया प्रलि-
म्पेत् । मधुफाणितयुक्तानि चास्मै बिसमृणालानीक्षुवेणुपत्राणि च दद्यात् ।
द्विहस्तमात्राश्रयणं मृदुपांथुलं सुखशयनमसंबार्धं कृत्वा पक्षात्पक्षं निषादयेत् ।
ततः फाणितसंस्कृतां प्रसन्नां पाययेत् । जीर्णमत्स्यरसेन कुक्कुटरसेन वा भोज-
येत् । पानं च दद्यात् ॥
इति मार्गमूर्छा ॥
मद्यं स्थानदोषान्वितमतिवृत्तमजातं विपक्वं वा पीतवतो मद्यमूर्छा भवति ॥
स तया वेमति निमीलयत्युन्मीलयति, अवलीयते विभ्रमति परिदह्यति मुह्यति
संतप्ताङ्गः ॥
तमेवमवस्थं दन्तिनमभिसमीक्ष्य विमलशिशिरसलिले निष्कर्दमे सुतीर्थे
ह्रदे शीतच्छायोपगूढे सतीरपादपे विगाहयेत् । इर्वारुबिसमृणालविदारीदाडि-
मदधित्थकसेरुकमातुलुङ्गमरिचसौवर्चलसंयुक्तान्कवलान्भोजयेत् । अतसीधूमचू-
र्णैरधिमस्तूदकसिद्धां ५ सपञ्चलवणामम्लां यवागूं मांसरससुसंस्कृतां पाययेत् ।
सपञ्चलवणां च प्रसन्नां दद्यात् । दापयेच्च वेत्रगुडसमत्स्यण्डिकोपनाहं कुक्कुट-
संयुक्तेन मुद्गयूषेण भोजयेत् । ततः संपद्यते सुखी ।
इति मद्यमूर्छा ।
कुयवसमविशुद्धदेशजं क्रिमिजुष्टं स्थानदोषान्वितं वा यवसं भुंक्तवतो नागस्य यवसमूर्छा भवति ।
१ क. कपालैर्मार्जये० । २ क. ॰श्रोऽन्नपानान० । ३ क. दग्धा । ४ क. पंकं ।
५ ग. उदकं । ६ क. मवनि । ७ क. ॰र्दमदे । ८ क. युक्तवतो ।