हम्मीर महाकाव्यम् (रणथम्भौर चौहान वीरगाथा एवं इतिहास)

७ ] शृंगारवर्णनम् ५९
अधिशिरोधि मिथः करकंकत—प्रगुणिताननयुग्ममिपादभात् ।
प्रणवसंपुटयंत्रमिव स्फुर—द्विवलयं रतिकृष्टिकृतेन्ययोः ॥ १०६ ॥
प्रणयिनो मुखचंद्रमसि स्फुर—त्यभिमुखं तरले परिचुंबितुं ।
अनुचितं किमिदं नवनायिका—मुखसरोजमजायत यत्पराक् ॥ १०७ ॥
रतिविरामभवादुपगूहनात् विघटनेच्छुमवेक्ष परा प्रियं ।
सुदृढमूरुयुगेन निपीडयं—स्तत हुंहुमिति स्मितजल्पितं ॥ १०८ ॥
परिपिबन् दयितो दयिताधरं मुकुलिते नयने यदसौ व्यधात् ।
किममुनैव जगाद न यत्पुरो ऽमृतमवेक्षितुमप्यरमंजसं ॥ १०९ ॥
सुरतकौशलशालिनि वलभे मुकुलिताक्षिमियात्समीविक्षत् ।
अविषयो वचसां किमिहांतरा स्फुरति द्रष्टुमिवेति परा दृशौ ॥ ११० ॥
रतकलां कलयत्यसुवलभे किमपि कुंचिमुखी सुमुखी नवा ।
हह ननेति ममेति वचोमिषात् मदनदीपनमंत्रमिवास्मरत् ॥ १११ ॥
अपदयं दयितस्य रतोत्सवं रचयतो नतनाभिपथादधः ।
करतलं ददती मुदमातनो न्नववधूरधिकां सुरतादपि ॥ ११२ ॥
अदहदीश्वरनेत्रहुताशनो रतिपतिं विदुषामिति यद्वचः ।
ऋतममंस्त तदत्र स एव यो वशयितुं प्रबभूव न मानिनीं ॥ ११३ ॥
मदनोरिरस्य मदनारिरित्यसौ मदनेन देह इति साधुरन्वयः ।
भुवि कामतलमधुनेति केवलं कथमप्यथालसदहो समंततः ॥ ११४ ॥
उत्थुष्य तल्पादितरा रतांति कांतं भुजाभ्यां दृढमालिलिंग ।
आदातुकामेव तदंगयष्टे रंगसर्वस्तमपि प्रपीड्य ॥ ११५ ॥
दद्यैांगानि यथा यथातिकठिनान्त्येपा नवोढा रते
शंके धत्त तथा तथातिकठिनं चेतोपि चित्तप्रियः ।
मा मा मा न न मुंच मुंच हहहेत्युल्लापवत्यां मुहु-
स्तस्यां नो कथमप्यथास्य करुणातारुण्यमासादयत् ॥ ११६ ॥
दंपत्योर्वदनैर्दुसंगममिपात्तथ्यं मिथश्चुंबने
किं नैवाभ्युदगच्छदच्छरुचिभृत्सद्यः शशांकद्वयं ।

६० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः
आसीत्तेन महाहवः स्मरभवो यद्युक्तमेवेति तत्
प्रीतिर्यच्च परैव युक्तमपि तत् यत्क्षेत्रयोरन्यता ॥ ११७ ॥
दृष्ट्वा स्वं प्रतिबिम्बमेव वहति प्रेयानयं स्वप्रिया-
मक्ष्णीति स्ववदश्रुवारिभिरकरोन्मुग्धानिपानं पुरः ।
तत्रैव प्रतिबिम्बनान्निपतितां भर्त्रा समंयत्पद-
द्वंद्वे स्वे मुमुदे च वीक्ष्य किमितोपि स्यात्परं योषितां ॥ ११८ ॥
कोपि स्मरोन्मुक्तविषाक्तबाण-मूर्च्छामतुच्छामिव हंतुकामः ।
शैलाविवालंब्य कुचौ कराभ्यां पपौ सुधामिंदुमुखीमुखेंदोः ॥ ११९ ॥
सुरत्राणः कस्य त्वमिति मुहुरेवाभिहितया-
पणेणाक्ष्या प्रोक्तं स्मरशरशरव्यत्वमितया ।
परेषां सर्वेषामवनि हिमरुचे तव पुनः
करक्रीतादासीगिरमिति पपौ कोपि सुकृती ॥ १२० ॥
स्वाभाविकात्सुरततो विपरीतमेत-द्रागं विशिष्य सुरतं वितनोति यूनां ।
निश्चेतनाप्यजनि रागवती यदत्र शय्यासयावकवधूपदबिंबदंभात् ॥ १२१ ॥
स्मरस्मेरलीलासुतल्पोदधस्तात् प्रसूनानि बभ्राजिरे निष्पतंति ।
मृगाक्षीवपुर्वल्लिविश्लेषभावा-न्निरासानदुःखाद्ददंतीव झंपां ॥ १२२ ॥
यस्यांगं तावदेवं बहिरपि विहितस्पर्शनं कामिनीना-
मीदृक्सौख्यं विधत्ते स खलु रचयिता किं न मध्ये प्रविष्टः ।
इत्थं ध्यात्वा रता॑ते सुदृढतमपरीरंभदंभेन मध्ये
कायं प्रक्षेप्तुमैच्छन्सकलमिव हितं कातराः कातराक्ष्यः ॥ १२३ ॥
भानोः संक्र्मणे श्रयेत मृदुतां विश्वं समस्तं यथा
मन्ये शिश्रियतुस्तनावपि तथा स्त्रीणां रतेः संक्रमे ।
नैवं चेदुरुशैलवत्कठिनयोः श्रांता रता॑ते भृशं
प्रेयांसः कणशोभवन्न पतिता मध्ये तयोस्तत्कथं ॥ १२४ ॥
क्षणं माने॑माने क्षणमथ मिथः काक्षकषणे
क्षणं हासोल्लासे क्षणमथ दृढालिंगनविधौ ।

७ ] शृंगारवर्णनम् ६१
इति व्यधा निन्युः प्रतिगृहमशेषामपि निशां
रतोत्साहैस्तैस्तैः समुदितमुदस्तै युवजनाः ॥ १२५ ॥
अन्योन्यार्पितरदच्छदखंडनानां नि शंकनिर्मितनखक्षतमंडनानां ।
संभोगसंभवपरिश्रमखिदितानां निद्रासुखं क्षणमभूद्रतयेथ यूनां ॥ १२६ ॥
अन्योन्यप्रवितीर्णदंतनखरमोद्यत्पदव्यंजनै-
र्यूनोर्वीक्ष्य परां स्थितिं गतवतो निर्व्याजवीरव्रते ।
कंदर्पोपि गिरीशदर्पदलने निश्चिततामुद्वहन्
आशिश्राय चिराय संगसुभगां निद्रां विशंके तदा ॥ १२७ ॥
तूलं स्पर्शानुकूलं मुखशशिरुचिरश्रीसमाकृष्टिमूलं
तांबूलं नासिकायाव्रतसुकृतफलं स्फारपुष्पोपहारः ।
कांताश्रांतास्तनाभ्यामुरसि खिलमिदं न श्रुतः सप्तमश्चेत्
सर्गः शृंगारसंजीवन इति विदितो वीरहम्मीरकाव्ये ॥ १२८ ॥
इति श्रीजयसिंहसूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते महाकाव्ये
हम्मीरचरिते वीरांके सुरतवर्णने शृंगारसंजीवनो नाम सप्तमः सर्गः
समाप्तः ॥
अथाष्टमः सर्गः
प्रपंचयंतः स्फुटतारमंद्र — मध्यस्वरान् पंचमरागगर्भान् ।
हम्मीरदेवाय निशाऽवसानं वैतालिका विज्ञपयां बभूवुः ॥ १ ॥
विच्छायमिंदुं मुखमावहंती विनिम्नताराकलुषांबैरैषा ।
विभावरी याति रजस्वलेव स्नातुं पयोधौ दिशि पश्चिमायां ॥ २ ॥
वियुक्तनारीजननेत्रपातो — ल्काभिः समंतादिव दीप्यमानं ।
विहाय शीतांशुरसौ विहाय आसीदपूर्वाचलचूलचुंबी ॥ ३ ॥
स्वातंत्र्यहंता न उदेति भास्वानस्पामिति क्रोधभरारुणाभिः ।
दृष्टेव दृग्भिः कुलटाजनेन पुरंदराशारुणतां जगाम ॥ ४ ॥

६२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः
अबोधि किं न क्षणिका क्षपेयं मानो दधे यद्भवतीभिरेवं ।
इत्यभ्यसूयन्निव मानिनीभ्य स्वनोति शब्दान् कृकवाकुरेषः ॥ ५ ॥
जायापतीनां रंतकौतुकेन रात्रिं समग्रामपि जागरित्वा ।
घूर्णंस्यमी विस्फुरितप्रमीला इव प्रदीपा रतमंदिरेषु ॥ ६ ॥
निवर्त्य चेतः सुरतात्कथंचित् यावत्सुषुप्तंति युवान एते ।
मार्दंगिकैस्तावदवादि सद्यः प्रत्यूषसूचा सुभगो मृदंगः ॥ ७ ॥
विलेपनामोदितांततांत—स्वेदोदकास्वादनमंदचारः ।
संभोगशालासु निविश्य यूनः सुखाकरोत्येष उषासमीरः ॥ ८ ॥
प्राप्तप्रबोधा गुरुणोपदिष्टान्‌महाप्रयोगान् प्रणिधाय चित्ते ।
क्लिष्टै कवींद्रा इव निर्मलाथो—त्पत्तिं नरेंद्राः परिभावयंति ॥ ९ ॥
विप्राननोद्गीर्णविविक्तवर्ण—प्रचारचारुध्वनिवेदमंत्राः ।
सतां हृदंतस्तरसा प्रविश्य तमः कर्षंतीव समूलकाषं ॥ १० ॥
तमोमये प्रेक्ष्य विधिः प्रलीनं मेरुं युगांतेथ नवं सिसृक्षन् ।
प्रत्यूषसंध्याभवरागदंभात् चिनोति शृंगानि हिरण्मयानि ॥ ११ ॥
विभा विभातैव विभावरीय मद्यापि मानं किमिवादधासि ।
इति प्रियाया अपि बद्धमूलं मानं सुखेनैव नुनोद कश्चित् ॥ १२ ॥
संभोगकेलीं प्रविधाय पश्चात्सुप्तापि नारी प्रथमप्रबुद्धा ।
आलिंग्य सुप्तं प्रियसृप्तिभंगं विशंकमाना न जहाति तल्पं ॥ १३ ॥
कचिद्विभातीकृतयामिनीका अभ्येत्य कांता निभृतप्रचारं ।
स्वप्नेपि तत्तर्जनशांतचित्ता माश्लिष्य सुप्तां दयितां स्वपंति ॥ १४ ॥
अपि द्विजेशः श्रितवारुणीको ध्रुवं भवेन्नीचजडोपयोग्यः ।
इति प्रबोधं जगतां प्रयच्छन्नध्यास्त मध्यं जलधेः शशांकः ॥ १५ ॥
असौ सिषेवे चतुरोऽपि यामान् श्यामां क्षये सत्यपि यत्सकामः ।
तेनैव शंकेस्तमुपैति पकपलांडुपांडुः पतिरोषधीनां ॥ १६ ॥
समस्वरूपे शशिनो रवेश्व बिंबेस्तभावादुदयत्वतश्च ।
उपैति पूर्वापरयोर्विभेदे मतिर्जनानां क्षणमीश जाड्यं ॥ १७ ॥

८ ] प्रभातवर्णनम् ६३

• अवाप यस्यामुदयं विहाय तां मामथासावपरां सिषेवे ।
  इत्यादधानेव रुषं हिमांशौ पुरंदराशाऽरुणतां जगाम ॥ १८ ॥
  स्फुटं स्फुटत्कुङ्गलकोशनिर्य—द्विलोलरोलंबमिषेण हर्षात् ।
  समागमे पत्युरिनस्य पश्याऽङ्गानीव मुंचंति सरोरुहिण्यः ॥ १९ ॥
  कापि ह्रदे व्योमसुरिद्वरायाः पतिर्नदीनामनुबिंबितः किं ।
  यद्वारि भातीह तमस्तरंगाः प्रत्यूषरागोपि तदंतराग्निः ॥ २० ॥
  एषाहमेतच्च गृहं तवैवा—ऽगंतव्यमेवाशु पुनः प्रियेण ।
  इत्युक्तिपूर्व्वं परिरभ्य गाढं भिंगान् प्रहिण्वंति पणैणनेत्राः ॥ २१ ॥
  प्रकाशकल्पेपि सहस्ररश्मौ वारांनिधिश्चापलमुत्ससर्ज ।
  हंसे प्रकाशं यति यत्सतीव जडेपि शांतत्वमुपैति मूत्तं ॥ २२ ॥
  विच्छायतां भूरितरामुपेता दूरीभवत्पुष्करकोशवासाः ।
  काले कलौ संत इवोडवौऽमी क्वचित् क्वचिन्नेत्रपथं प्रयांति ॥ २३ ॥
  लोलत्तणूनां मयनेन दध्रस्तनूदरीणां कबरीमिषेण ।
  ध्वांतावलीकुट्टनजातकाष्ण्र्यः स्फुरंति दंडा इव चंडरश्मेः ॥ २४ ॥
  भिंगैर्निषिद्धैरपि दत्तदंत—पदालिवित्रेषु रदच्छदेषु ।
  संभ्रांतचित्ताः पतिदृष्टिपातात् ददत्यलक्तं कुलटा नतास्याः ॥ २५ ॥
  स्मराहवे स्मेरतरे प्रवृत्ते पलाय्य पृष्ठे मलिनो यमस्थात् ।
  इत्यात्तकोपा इव केशपाशं गाढं निबध्नंति सरोरुहाक्ष्यः ॥ २६ ॥
  कांचीगुणस्य ग्रथनप्रयासि प्रकोष्ठभूषागणसिंजितेन ।
  मुक्तिं भजेथाः पुनरेव शीघ्र मित्यादिशंतीव तमंबुजाक्ष्यः ॥ २७ ॥
  शिलालिहंतोप्यगसैंधवानां वक्त्रोष्महिष्मा मलयंति वाहाः ।
  निश्वासवातैरिव पाणिगानाऽदर्शांन्निशाभोगवियोगिनार्यः ॥ २८ ॥
  समूलमुन्मूल्य तमःसमूहं लोके प्रवेशं सृजतो दिनस्य ।
  मांगल्यहेतोरविविंबदंभात् नीराजनामाचरतीव पूर्वा ॥ २९ ॥
  भिंगैर्वितीर्णानणुवित्तवैर्रा दिवाप्रभातं भृशमर्दितांग्यः ।
  सर्वांगसंस्पर्श्यापिभानवीय—करोत्करे जाग्रति नो भुजिष्याः ॥ ३० ॥

[सर्गः

घूकादिवैदोरिव नीलनीर----रुहादिवाकृष्य विभातकालः ।
रथांगनामार्कसरोरुहेषु मुदं प्रकाशं श्रियमार्दधाति ॥ ३१ ॥
पत्यूरुरुचीनामहिताङ्गयेन तमःसमूहो विरहय्य धात्रीम् ।
निशाटनेत्राणि विवेश नून मुत्पश्यतैतेषु कुतोऽन्यथासु ॥ ३२ ॥
विभावरीयाय विनाशमेषा मुदं दधस्वेत्यसुवल्लभा स्वा ।
विबोध्यते द्वंद्वचरेण याव----त्सा तावदागात्स्वयमेव पार्श्वम् ॥ ३३ ॥
क्रुधेव ताम्रं वपुरादधान मायांतमालोक्य सहस्ररश्मिम् ।
निलीयते भ्रश्यदितस्ततोपि भिया तमिस्रं गिरिगुह्वरेषु ॥ ३४ ॥
इत्युद्गतैर्वाक्यभरैर्विबोध----करैः समाख्यातविभातकालः ।
तदर्हकृत्यं विरचय्य दान----केलिं कुमारः कलयांचकार ॥ ३५ ॥
विभूषितास्थानसभं शुभैषी श्रीजैत्रसिंहं रिपुकुंभिसिंहं ।
गत्वा कुमारोथ मुदा नमस्या----मासानणीयस्तरभक्तिनम्रः ॥ ३६ ॥
कृतप्रणामं तमवेक्ष्य हृष्यद्रोमा पुलोमारिरिवो धरित्र्याः ।
रहस्युपानीय रहस्यवेदी जगाद निस्तंद्रतरास्यचंद्रः ॥ ३७ ॥
साम्राज्यलक्ष्मीकरपीडनाय जातप्रवीणप्रतिभे तनूजे ।
विदांवरेण्य क्वच नापि नास्म----दृशाः प्रशस्या विषयाभिवृष्ट्याः ॥ ३८ ॥
विध्वस्तबाह्यारिचयोप्यजित्वा----तरंगशत्रूनतिमात्रशक्तीन् ।
बाह्येतरारीन् जितवत्सु तेषु स्थितः कथंकारमहंचकास्मि ॥ ३९ ॥
कियद्वराका सविकाशमाहू----राज्यं नृपाणां विगलत्कृपाणां ।
इदं तु योगप्रणिधानभाजां यावद्वराकासविकाशमेव ॥ ४० ॥
बाह्याः शरीरे किल शैशवीया भावा यथा ऽत्यजिषताल्पयेस्य ।
हातुं तथाभ्यंतरगानपीमान् उदासते हंत किमत्र संतः ॥ ४१ ॥
शक्तावस्थां विषयाभिलाषो विडंवयत्येव जनान् प्रयोक्तॄन् ।
शांतोऽनलः फूत्क्रियमाण उच्चैः किं पूरयत्याशु न भस्मनाऽस्यं ॥ ४२ ॥
अपास्तलज्जं बहुदैन्यमस्मा नकामयंत स्मरकातरा याः ।
ताः कामयेम ह्यधुना मृगाक्षी र्वयं हहाऽतोपि विडंबना किं? ॥ ४३ ॥

८ ] हम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनम् ६५
मलातुराणामशुचौ शुचौ वा यथाप्रदेशे न विचारणास्ति ।
स्त्रीणां तथा मूत्रपुरीषपात्रे गात्रे नराणां मदनातुराणां ॥ ४४ ॥
यत्प्रेरणादुत्तरलीभवन्तः कृत्यान्यकृत्यान्यपि न स्मरंति ।
तदप्यहो यौवनमस्तमस्तु कायापि तृष्णा विषयेषु निष्णा ॥ ४५ ॥
ये यौवनोन्मादभरे गतेपि कुर्वत्यखर्वे विषयेषु रागम् ।
निर्मांसमज्जाऽस्थियु ते शृगाला लालारसास्वादनमाचरंति ॥ ४६ ॥
सर्वांगेषु निकृष्टमंगयुगलं स्त्रीणां तदुक्तं तयो-
राद्यं विड्विवरं प्रसिद्धमितरत्प्रस्रावरंध्रं पुनः ।
तन्मध्ये यदपत्यरंध्रमसकृद्विस्रस्रवच्छोणितं
ये तस्मादधुनापि नान्यवदनास्तेभ्योपि निंद्योऽस्तु कः ॥ ४७ ॥
तद्राज्यकक्षीकरणान्ममैता माज्ञां गुणैकालय पालयाशु ।
साहाध्यतस्तेऽयमुपेंद्रसेवा—हेवाकिचेताः सुखमस्तु भूपः ॥ ४८ ॥
वार्धक्यदोषोदयदुर्भगत्वान्मुक्त्वाद्य सद्यः कमलानिवास्मान् ।
पतिं द्विजानामिव सौम्यमूर्त्ति साम्राज्यलक्ष्मीरुपतिष्ठतां त्वां ॥ ४९ ॥
सुधाकिराज्येव गिरा चभक्ति—वल्लीं प्रवेल्लन्नवपल्लवाढ्यां ।
कुर्वन्निव व्यज्ञपयन्नर स्नातं जगद्वेयतमावदातं ॥ ५० ॥
द्वेधापि राजन्नरकतमेत द्राज्यं न चेतो बहु मन्यते मे ।
द्युसद्गवीवद्विबुधालिसेव्या त्वदंघ्रिसेवा यदि लभ्यतेऽसौ ॥ ५१ ॥
त्वत्पादपद्मे सदसद्विवेक—कृद्राजहंसत्वमभीप्सतो मे ।
हर्षाय सुव्यक्तकलंककारि राजनराजत्वमिदं कदाचित् ॥ ५२ ॥
ज्येष्ठे तनूजे सति राज्यलक्ष्मी र्देया कदाचिन्न किलेतरस्मै ।
जानन्नपीत्यं नयवर्त्मसंस्थां मह्यं कथं दित्ससि तामधीशः ॥ ५३ ॥
हम्मीरदेवाय वितीर्य राज्यं मदंघ्रिसेवानिरतो भवेति ।
स्वप्ने निशांते शयितं निशांते मामाह विष्णुः करवै किमार्थ ॥ ५४ ॥
निरुत्तरीकृत्य ततोहठेन—निच्छंतमप्येनमतुच्छचित्तं ।
हम्मीरदेवं नृपतिर्बलक्ष्मी ममीमनत्स्नातु मिलाविलासी ॥ ५५ ॥
9 k

६६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः
ततश्च संवन्नववह्निवह्नि—भूहायने माघवलक्षपक्षे ।
पौष्यां तिथौ हेलिदिने सपुष्ये दैवज्ञनिर्दिष्टबले ऽलिलग्ने ॥ ५६ ॥
पुरा पुरोधास्तदनु क्षितीन्दु भूपास्ततोन्ये सचिवास्ततश्च ।
ततो महेभ्यास्तदनु प्रजाश्च तस्याभिषेकं रचयांबभूवुः ॥ ५७ ॥ युग्मं ॥
छायाकरैस्तस्य सितांशुशुभ्रं यदातपत्रं विभरांबभूवे ।
छायाखिलस्यापि जगत्त्रयस्य बभूव तेनाऽद्भुतमेतदुच्चैः ॥ ५८ ॥
एवं पतिष्यत्यसकृत् पदेऽस्य क्षितिक्षितः ख्यातुमिवेति लोके ।
शिरोभितोप्यापतती नृपस्य तस्याञ्च वालव्यजने व्यभातां ॥ ५९ ॥
अपाठिषुुर्विद्विजनास्तदानी मराणिषुर्मंगलतूर्यकाणि ।
अनर्त्तिषुर्नर्त्तविदश्च गीत मगासिषुुर्गायकमंडलािन ॥ ६० ॥
पदेपदे वंदनमालिकानां माला निबद्धा बभुरुल्लसंत्यः ।
गृहावलीनां नयनायमान—द्वारामिव भ्रूलतिकाः सलीलाः ॥ ६१ ॥
नरेंद्रमार्गेष्वभितो विकीर्णा विस्मेरपुष्पप्रकरा विरेजुः ।
कांतं नवीनं प्रति भूमिदेव्या हासा इव स्फारतरप्रकाशाः ॥ ६२ ॥
हर्षप्रकर्षेण समंततोपि सद्यस्रक्वाल्हीकजलप्रसिक्ताः ।
नवे हृदीशे प्रकटीकृतात्म—रागा इवोद्रंगभुवो विरेजुः ॥ ६३ ॥
प्रत्यालयोत्तंसितशातकुंभ—मांजिष्ठकौसुंभिककेतुदंभात् ।
अधीश्वरं प्राप्य नवं हमीर—देवं विशंके पुरमप्यरज्यत् ॥ ६४ ॥
साम्राज्यलब्ध्या मुदितोप्यमुष्य भूभंगमाशंक्य शिरांस्यधुन्वन् ।
वृथा व्यषीदत्फणिराट् विवेद —————— ॥ ६५ ॥
हृत्वा श्रियं शात्रवकैरवाणां सुहृज्जनांभोजकुले दधानः ।
प्राप्तोदयो भूवलये स राजा ऽऽऽ न कस्याऽजनि विस्मयाय ॥ ६६ ॥
विश्राणने कर्णनृपस्य नीतौ रामस्य शौर्ये च धनंजयस्य ।
काले कलौ पंडितमंडलीनां किं जायतोदाहरणं समास्म ॥ ६७ ॥
धर्मो जगर्जैव दरिद्रमुद्रा काचिन्ननाशेव बभाविव श्रीः ।
समुल्ललासेव नयद्रुमोपि समं जनैरेव तदीयराज्ये ॥ ६८ ॥

८] हम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनम् ६७
कालानलो ना ऽजनि नाभिरामो रामो भवन्नो भरती रतोभूत् ।
आसीन्न चित्ते जनकोपि कोपि हम्मीरमालोकयतां जनानां ॥ ६९ ॥
अहानि तान्येव सुखावहानि हम्मीरदेवो ऽजनि येषु भूपः ।
लोकास्त एवात्तशुभावलोका वक्त्रांबुजं ये ददृशे ऽदसीयं ॥ ७० ॥
विकासिकाशाभिनवप्रवाल-जिद्दंतदंतच्छददीप्तिर्भाक् ।
दृग्दुलसद्भाङ्गररागसिंधो विस्तारयंस्तारतरानिवोर्मीन् ॥ ७१ ॥
रूजार्दनादित्यथ जैत्रसिंहः स्वस्यावसानं निकटं विजानन् ।
स्नेहेन हम्मीरनृपाय राज्य-शिक्षामिमां प्रारभत प्रदातुं ॥ ७२ ॥
स्त्रीणां श्रियां वा क्वच नापि मागा विश्वासमासां क्षणभंगुराणां ।
रक्ता विरक्ताश्च सतामपि स्युः पदे पदे ऽमूर्विपदे यदाशु ॥ ७३ ॥
साम्राज्यमासाद्य महत्तमेषु स्म विस्मरो मा विनयं नरेश ।
पुमान् वृद्धानुरिवाविनीतः कुलस्य सर्वस्य विनाशहेतुः ॥ ७४ ॥
अप्यार्यकार्याणि विचार्य कुर्वन् विवेकवानेष जगज्जनेष्टः ।
जगन्निवासा तदियं नृपत्व-लक्ष्मीः कथं तं विजहाति तात ॥ ७५ ॥
शक्तोपि देह्यप्रकटीकृतात्म-शक्तिः पराभूतिपदं सदैव ।
कारीषवह्निर्वद वत्स कस्य कस्याशु न स्यादतिलंघनीयः ॥ ७६ ॥
सदा सदाचारपरो नरेंद्रः सेव्यो मुनीनामपि निस्पृहाणां ।
कुशीलताभाप्रवरं खलोपभोगाय तैलीव भवत्यवश्यं ॥ ७७ ॥
धर्मार्थकामा इव सामदान-भेदाः क्रमेणैव पुरा प्रयोज्याः ।
सर्वात्मनैषामसति प्रचारे धार्या मतिर्मोक्ष इवाथ दंडे ॥ ७८ ॥
अनंतरो यो विषयेषु राजा संवर्धितः क्लेशकरः स्व एव ।
गृहांगणातंविषवृक्ष उत्त कालं कियंतं कुशलं गृहस्य ॥ ७९ ॥
राज्यस्य धर्माः किल पंच ये तान् पंचेंद्रियाणीह वदंति संतः ।
प्रलीयमानेषु तदेषु राज्य मपि प्रलीयेत वपुर्यथैव ॥ ८० ॥
शक्तिं समासाद्य सदोद्यतेन कार्या मति विक्रम एव पुंसा ।
तिर्यक्षु भूरिष्वपि पश्य सिंहः पराक्रमादेव न किं मृगेंद्रः ॥ ८१ ॥

नये धियं सम्यगनास्यिला युक्तः प्रयुक्तो न पराक्रमोपि ।
छलावलंबेन विनैव तावत् सिंहोपि हंतुं प्रविशेटिभं किं? ॥ ८२ ॥
बुद्धचैव सिद्धिर्यदि तन्नपुष्पै रपि प्रहर्त्तव्यविधिर्विधेयः ।
पश्य प्रसूनैरपि युध्यमानः स्मरो हरात्कां गतिमाससाद ॥ ८३ ॥
शौर्यं च बुद्धिर्मिथुनं तदस्मात् अदूषिताद्राज्यमुदेति नित्यं ।
न चैकतो विश्वमपि प्रपश्य संजायते द्वंद्वत एव सर्वं ॥ ८४ ॥
जिगीषुणाऽसौ बलशालिनापि यात्रा विधेया खलु जेय एव ।
ज्वालाजटालीकृतदिङ्मुखोपि नांबूनि दग्धुं क्रमते दवाग्निः ॥ ८५ ॥
रिपोरपि स्वाश्रयमागतस्य करोति सत्कारविधिं विधिज्ञः ।
तथाहि मीनांशमुपागतस्य् नोच्चं पदं किं भृगुनंदनस्य ॥ ८६ ॥
यथा न पीडा भवति प्रजानां ग्राह्य स्तथा धीधन तत्करोपि ।
किं नाम पुष्पाणि चिनोति पुष्प—लावी लतानां जनयन्त्रिबाधां ॥ ८७ ।
निवासिता येन स एव वेत्ति प्रायः प्रजानां सुखदुःखभावं ।
वंध्या विजानाति किमंग गर्भ—प्रपोषणं वा वहनक्लमं वा ॥ ८८ ॥
धनं प्रजानामयथाऽपराधं गृह्णन् विजानाति न तच्च ताः स्वाः ।
इदं नृपस्याऽशकुनं तथाहि राज्यस्य नाशेऽस्य न तच्च ताश्च ॥ ८९ ॥
सर्वस्वनाशोपि कुले विरोधोद्बोधं सुधीर्नो विदधीत कश्चित् ।
कुले विरोधो रचितो निनाय सुयोधनं किं निधनं न सद्यः ॥ ९० ॥
प्रजासु पीडा स्वकुले विरोधः पक्षद्वयं पेषणयंत्रमस्मिन् ।
चूर्णीकृतं धान्यमिव प्ररोढुं पुनर्न राज्यं समुपैति शक्तिं ॥ ९१ ॥
स्वमेव पुष्णन् प्रभुवंचनेन नार्हत्युपेक्षामनुजीविवर्गः ।
कर्षद्रसाया रसमात्मने किं नोन्मूल्यते क्षेत्रगतं तृणादि ॥ ९२ ॥
मातेव राजा हितकृत् प्रजानां मातुः सपत्नीव नियोगिवर्गः ।
तयार्पितानां च करे तदस्याः क्व वृद्धिरासां क्वच जीवितव्यं ॥ ९३ ॥
स्वतः कुलीनोप्यधिको विधेयो राज्ञानुजीवी न कदाचिदेव ।
यतो जडात्मा वटवत्प्रवृद्धः स राज्यसौधस्य विनाशहेतुः ॥ ९४ ॥

[Header]
हम्मीरदेवराज्यप्राप्तिवर्णनम् ६९

प्राज्ञः सपत्नैः परिभूयमानो—प्युद्दीपनं न त्यजति स्वदेशं ।
दिवाकरालुप्तकरोप्यनुद्यन् नभः शशांकः पुनरभ्युदेति ॥ ९५ ॥
चिरंतनान्मंत्रिवरान् विहाय साम्राज्यभारो निहितो नवेषु ।
क्षणेन मूलादपि नाशमेति यथाऽविपक्वेषु जलं घटेषु ॥ ९६ ॥
स्याद्राज्यमंत्रेषु किलैक एव श्रेयानमात्यो न पुनर्द्वितीयः ।
आरोहणं यानयुगस्य तज्ज्ञा न प्राणसंदेहकरं स्मरंति ॥ ९७ ॥
यो यत्र रक्तो यदि वा विरक्तो भवे विवेको नहि तस्य तत्र ।
अतो न तन्मंत्रविधौ विधेया शिक्षा तदीया सुविचक्षणेन ॥ ९८ ॥
मंत्रान्वहूनामपि धीसखानां श्रेयस्करात्रैव वदंति संतः ।
गर्भस्य मातुश्च कुतः शिवाय करा बहूनां बत सूतिकानां ॥ ९९ ॥
पूर्वं स्वहृद्येव विचार्य सम्यक् मंत्रं ततः सम्मतिमाददीत ।
संवादता चेत् तदिदं विधेयं नोचेत्तदूहै र्मतिराविरास्या ॥ १०० ॥
विराध्दपूर्वः पुरुषः प्रधानपदे कदाचिन्न पुनर्विधेयः ।
तादृग्छलं प्राप्य तथाविधा हि द्रुह्यंति नूनं धृतगुप्तवैराः ॥ १०१ ॥
पुमान्विराद्धो विजहाति नैव धीमन् युगांतेपि विरोधभावं ।
अद्यापि पश्चार्यमणं विधुं वा तुदन्निवर्तेत विधुंतुदो न ॥ १०२ ॥
महाबलेनापि कलिर्न कार्यः समं शकेनेन लसच्छलेन ।
तथा समर्थोपि बलिर्विजिग्ये छलप्रधानेन जनार्दनेन ॥ १०३ ॥
पुरः पुरो जाग्रदुदग्रकष्टं दुरोदरं दूरत एव हेयं ।
दुरोदरारंभवशेन कां कां विडंबनां पांडुसुता न जग्मुः ॥ १०४ ॥
बलाबलं सूत्रगतं विचार्य सविग्रहं यो विदधीत वृत्ति ।
स एव तत्तद्गुरुगौरवार्ह — शास्त्रज्ञधुर्यल मुपैति तात ॥ १०५ ॥
दत्वेति शिक्षां शुभवद्गराख्यां गेहेच देहेच निरीहचित्तः ।
जैत्रप्रभुः स्वात्महितं चिकीर्षन् श्रीभ्राश्रमं पत्तनमन्वचालीत् ॥ १०६ ॥
शिवापि जंबूपथसार्थवाही विराजते यत्र शिवः स्वयंभूः ।
यो ध्यातमात्रोप्युरुभक्तिभाजां दत्ते न किं भुक्तिमिवाशु मुक्तिं ॥ १०७ ॥

७० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः
मज्जच्छचीदृग्युगलाकुवेल—विश्वग्गलत्कज्जलमेचकांबु ।
चर्मण्वती यत्र सरिद्वहंती पुण्यश्रियो वेणिरिवाविभाति ॥ १०८ ॥
ज्वलिष्यदेतद्विरहाग्नितप्त मिवांब्रकाब्जस्रवदम्बुवर्षैः ।
पृष्टेऽथ हृत्सेसिंचतः समेत्य व्यजिज्ञपन्नेनममात्यमुख्याः ॥ १०९ ॥
साम्राज्यलक्ष्मीं विरहय्य पूर्वं मुमुक्षतोऽस्मानपि संप्रतीश ।
खद्योतवत् तद्विरहांधकारे भाग्यानि नो यांति पुरा प्रकाशं ॥ ११० ॥
भवत्दृगलोकनमुक्तयोगं प्रपत्स्यतेऽदो नगरं नरेश ।
रंगत्पतंगोज्वलंबिंबडिंब—विवर्जितस्य श्रियमंबरस्य ॥ १११ ॥
वृष्ट्या सुधाया इव सौम्यदृष्ट्या सिंचन्नथैतान्निजगाद भूपः ।
मा कार्ष्ट कष्टं विदुषामनिष्टं कृते मम स्वात्महितं चिकीर्षोः ॥ ११२ ॥
इदं पुरव्योममदंशुमालि—प्रतारोचिश्चयशून्यशोच्यं ।
हंमीरचंद्रेभ्युदिते प्रकाम—श्रीकं भविष्यत्यचिरेण नूनं ॥ ११३ ॥
मद्वंशपाथोरुहराहहंसस्तैस्तै र्गुणैर्विश्वकृतप्रशंसः ।
संसेव्यमानोहमिव प्रसाद—दानैः सदानंदयितैष युष्मान् ॥ ११४ ॥
इत्थं सहैतान् विसृजन् अवापत् पल्लीं पुरीं यावदसौ नरेशः ।
लूता विनिर्गत्य पपात तावत् स्वयं च भेजे लघु देवभूयं ॥ ११५ ॥
असासहीभिर्विरहं प्रियाभिरष्टाभिरिष्टाभिरथान्वितस्य ।
तत्रैव संस्कारविधिर्विधिज्ञैः श्रीजैत्रसिंहाधिपते र्वितेने ॥ ११६ ॥
अथाभिषिञ्चन्नवशोकभूपं नवावतारं हृदि बाष्पपूरैः ।
चकार मोहग्रिहिलीकृतात्मा हम्मीरदेवः परिदेवनानि ॥ ११७ ॥
तातेति तातेति वचः प्रघोष—शुष्यद्गलस्यापि ममाऽवनीश ।
यद्दर्शनं न प्रददासि तत्क्वा तवौचिती संगतिमंगतीयं ॥ ११८ ॥
विश्वत्रिलोकीतिलकायमानं व्यधात् विधेयस्तव पाणिरेनं ।
कथं स एवास्य विनाशहेतोः प्रागल्भ्यमभ्यस्यति हे हताश ॥ ११९ ॥
हुताशनाऽसज्जनकालकूटान् परंतपोर्जीनिति को व्यधत्त ।
श्रीजैत्रसिंहं नृपतिं प्रणिघ्नन्नजायतास्योत्तरमद्य वेधाः ॥ १२० ॥

हम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनम् ७१
धातर्विगर्हादभितोपि लोका—पवादतो यद्यपि नासि भीतः ।
तयापि पाणी कथमत्सहेतां नृरत्नमेनं तव हंत हंतुम् ॥ १२१ ॥
केनापि शंके पविशैलसाराण्यादाय चक्रे हृदयं विधातुः ।
क्रंदत्यपीत्थं मयि मुक्तकंठं नाद्यापि यत्तत्करुणा रुणद्धि ॥ १२२ ॥
कंठस्य हाहेति वचांसि दृष्टगो रक्तं कपोलस्य कराब्जक्रोडाः ।
चित्तस्य शोकः शरणं हम्मीर—देवस्य तत्राहान जायते स्म ॥ १२३ ॥
इत्थं महाशोकसमुद्रमग्नं उद्धर्तुमेनं जनताहिताय ।
अकर्णधारायतविप्रवीणैत्राजदित्यादिभिर्ब्रह्मविदां वरेण्यैः ॥ १२४ ॥
जगाम तातो निधनं ममेति वृथा कृथा मा क्षितिपाल खेदं ।
कस्याप्यवंध्या निधनस्य शस्य दृष्टाः श्रुता वा पितरो च विश्वे ॥ १२५ ॥
श्वासावधि स्यात्खलु जीवितव्यं श्वासः प्रसिद्धः स तु वायुरेव ।
वायोरिहान्यत्तरलं न किंचिद्यज्जीव्यते तन्महदेव चित्रम् ॥ १२६ ॥
क्रीडां करिष्यति कियच्चिरमेष हंसः
स्निग्धोल्लसत्कलरवोत्न शरीरवाप्यां ।
कालारघट्टघटिकावलिपीयमान
मायूर्जलं झगिति शोषमुपैति यस्मात् ॥ १२७ ॥
इयं मायारात्रिर्बहलतिमिरा मोहललितैः
कृताज्ञाना लोकास्तदिह निपुणं जाग्रत जनाः ।
अलक्ष्यः संहर्तु ननु तनुभृतां जीवितधना-
न्ययं कालश्चौरो भ्रमति भुवनांतः प्रतिदिनं ॥ १२८ ॥
लंकाभर्तुर्निधनरुचिना चापहस्तेन येन
क्षिप्तास्तास्ताः पितृपतिमुखे कोटयो राक्षसानां ।
सोपि स्फूर्जद्दिवसरजनीघोरवक्त्रेण राम-
स्ताम्यन्मूर्तिर्झगिति गिलितः कालनक्तंचरेण ॥ १२९ ॥
सूनोर्मन्मन्भाषितानि शिशुता हृदयस्य जीवादिशे-
त्युक्तौर्यौवनगस्य यस्तव पिता माधुर्यधुर्याण्यपात् ।

७२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः
क्व स्वर्गो वसुधासुधाकरसुधास्वादोऽधुना प्रीतये
तस्य ह्यद्यशसैव तृप्तिरमरीगीतेन पीतेन चेत् ॥ १३० ॥
इत्थं स्मार्तविनोदमोदिहृदयप्रज्ञालवक्त्रांबुज-
प्रादुर्भूतविशेषतत्वभणितिश्रेणीप्रबुद्धाशयः ।
शोकद्वेषिचमूरमूर्दलयितुं वीरं विवेकं सृजन्
वेश्मेव स्वमपालयत्क्षितितलं हम्मीरदेवस्ततः ॥ १३१ ॥
इति श्रीजयसिंहसूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते श्रीहम्मीरमहा-
काव्ये वीरांक श्रीहम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनो नामाष्टमः सर्गः समाप्तः ॥
अथ नवमः सर्गः
अथास्य षड्गुणाँस्तिस्रः शक्तीर्भूपस्य बिभ्रतः ।
दिग्जयायानपायाय स्पृह्यालु मनो ऽभवत् ॥ १
ततो दैवज्ञविज्ञात--लग्ने लग्नेद्धरुग्ग्रहे ।
वंद्याभिर्गोत्रवृद्धाभिः कृतयात्रिकमंगलः ॥ २ ॥
पश्चाद्धृतोष्णरुग्बिंब ऊर्ध्वाकृष्टसमीरणः ।
नृपस्तुरंगमारुक्षत्पुरस्कृतसितद्युतिः ॥ ३ ॥ युग्मं
स्वतोधिकौजसं वीक्ष्य माम्लासीदेनमुष्णरुक् ।
इतीवास्योज्वलं शीर्षे छत्रं छायाकरैर्दधे ॥ ४ ॥
पास्यंत्यस्याखिलं सैन्या मद्धारीति विशंकिनी ।
तं वालव्यजनव्यांजा--दागाद्गंगेव सेवितुं ॥ ५
चंपाया इव चंपेश स्त्रिपुरस्त्रिपुरादिव ।
प्रकंपयन् धरां धीरो निर्ययौ नगराद्बहिः ॥ ६ ।
पराग इव पाथोजा त्पार्थपाणेः शरा इव ।
पुरतः स्फुरितोत्साहाः पृष्ठे सैन्या विनिर्ययुः ॥ ७
निर्मिमाणा मदांभोभि र्विश्वकर्दमिलामिलां ।
गर्जसंतर्जिताराति--शौंडीर्या निर्ययुर्गजाः ॥ ८

९ ] हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनम् ७३
प्रखरप्रस्फुरत्पक्षा आरूढपुरुषोत्तमाः ।
चेलुस्तार्क्ष्याः परोलक्षाः प्रत्यक्षास्तार्क्षका इव ॥ ९ ॥
उच्चैर्घर्जालीबिभ्राणैः प्रशस्तस्पंदनैस्तथा ।
यथा तदंतर्वििक्षिप्तै स्तिलैर्भजे न भूतलं ॥ १० ॥
वियत्कुक्षिंभरिस्फार—हुंकारमुखराननाः ।
पत्तयो वल्गु वल्गंतो नृपचित्तममूमूदन् ॥ ११ ॥
वात्याव्यतिकराक्रांत—पताकार्पितदृष्टयः ।
मिथो हहेति जल्पाका रेजिरे वैजयंतिकाः ॥ १२ ॥
पदप्रपातोद्भूतै रभितोपि रेजोव्रजैः ।
छायार्थमिव सैन्यस्य प्रतेने दिवि मंडपः ॥ १३ ॥
केचिद्गजानां केचिच्च पत्तीनां केपि वाजिनां ।
रथानां केच नावोचन् सैन्ये तस्य प्रभूततां ॥ १४ ॥
परःसहस्रैर्गंधर्वैः परो लक्षैश्च पत्तिभिः ।
क्रमात्क्रामन्धरां धीरो प्रापद्भीमसरं पुरं ॥ १५ ॥
तत्र श्रिताभ्यमित्रत्वं गर्जन्नर्जुनभूपतिं ।
कुट्टयित्वासिदण्डेन स्वनिदेशवशं व्यधात् ॥ १६ ॥
ततो मंडलकृत् दुर्गा त्करमादाय सत्वरं ।
ययौ धारां धरासारं वारांराशिर्महौजसां ॥ १७ ॥
परमारान्वयप्रौढो भोजो भोज इवापरः ।
तत्रांभोजमिवानेन राज्ञा म्लानिमनीयत ॥ १८ ॥
ततोति बलभारेण कासारितमहीतलः ।
व्यधादवंतीं दंतींद्र—मदाक्रांतकाननां ॥ १९ ॥
शिप्रां विप्रंजलिमुक्तैः सिक्तवप्रां पयःकणैः ।
दृष्ट्वा तस्यामभवन् सैन्याः सज्जा मज्जनहेतवे ॥ २० ॥
विमुक्तबंधनास्तत्र कृतमज्जनकौतुकाः ।
नासन् रेवानदीरोवा—हेवाकिहृदया गजाः ॥ २१ ॥
10 k

धुन्वंतः कंधराकेशान् वाजिनः स्नातनिर्गताः ।
आसारं तेनिरे तीरे तटिन्याः पटुक्रांतयः ॥ २२ ॥
उन्मज्जत्कुंभिकुंभा सा स्रवंती सैनिकाशयं ।
हरतिस्म चकोराक्षी यथा पीनोन्नमत्कुचा ॥ २३ ॥
नृपोपि निर्मितस्नानो हितदानैकतानधीः ॥
तत्रानर्च महाकालं--कालं दुष्कर्मवैरिणां ॥ २४ ॥
प्रविश्य मध्ये मेध्यश्री-विशालां तां निभालयन् ।
नैकशो विक्रमादित्यं सस्मार स्मेरविक्रमः ॥ २५ ॥
विनिर्वृत्तस्ततो विश्वां विशां स्वकरणात्तिनीं ।
सृजन् शौर्यवतां धुर्य श्चित्रकूट मकुट्टयत् ॥ २६ ॥
ततः स्फुटं नटन्मेद--पाटपाटनपाटवे ।
प्राप्यार्बुदाद्रिं सांद्रश्री स्तनावासान्न्यवेशयत् ॥ २७ ॥
प्रतीभबुद्ध्या बिंबान् स्वान् स्फाटिकीषु शिलास्विह ।
संपश्यतो ऽभवं स्तस्य सिंधुराः प्रधनोद्धुराः ॥ २८ ॥
हरिन्मणिगणस्यात्र प्रोल्लसंत्यो मरीचयः ।
नवदूर्वावणभ्रांतिं तद्धयानामजीजनन् ॥ २९ ॥
श्रमेण वर्मभिः सैन्यै रधिशाखं निवेशितैः ।
रेजिरे शैलराजस्य सुभटा इव शाखिनः ॥ ३० ॥
तत्र विश्रम्य विश्रम्य पादपानां तले तले ।
गीयमानानि भिल्लीभिः स्वयशांस्यशृणोन्नृपः ॥ ३१ ॥
घनधीध्याततन्भाग--प्रमोदिशिखिकूजितैः ।
जगाविवार्बुदो ऽमुष्य दिग्विजयप्रभवं यशः ॥ ३२ ॥
कुंभिकुंभमदांभोभि र्द्विगुणीकृतनिर्झरः ।
आरुह्य पृष्ठमस्याद्रे श्वारिमानमलोकत् ॥ ३३ ॥
वसतौ विमलात्मायं विमलस्याऽर्षभप्रभुं ।
ननाम नोत्तमानां हि चित्ते स्वपरकल्पना ॥ ३४ ॥

९ ] हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनम् ७५
तत्र श्रीवस्तुपालस्य कीर्तनं कलिकर्त्तनं ।
दृष्ट्वासौ विस्मितो नैक-वेलं मौलिमकंपयत् ॥ ३५ ॥
प्रणम्य महतीभक्तिः सर्वदामर्त्तुदां ततः ।
आश्रमेऽरुंधतीजाने र्विशश्राम क्षणं नृपः ॥ ३६ ॥
मंदाकिन्यां विधायोच्चैः क्षपनं शमनं रुजां ।
अपूजयज्जगत्पूज्य मथासावचलेश्वरम् ॥ ३७ ॥
साक्षाद्धनंजयस्येह धारातर्षस्य धन्वितां ।
निरीक्ष्य नृपतिर्जज्ञे विस्मयोत्तानलोचनः ॥ ३८ ॥
प्रचलद्धलपाथोधि-मैनाकीकृतवैरिणः ।
अत्राभूत्सर्वदो गर्वः सर्वदोस्यार्बुदेश्वरः ॥ ३९ ॥
ततोवतीर्य वर्यश्री र्निधनं वर्धनं पुरं ।
चंगामपि गलद्रंगां चक्रे चक्रेरिविक्रमः ॥ ४० ॥
अजयोपपदं मेरुं मध्ये कृत्य स कृत्यवित् ।
पुष्करं तीर्थमाराद्य दुष्करं पुण्यमर्जयत् ॥ ४१ ॥
आनर्च भूपस्तत्रादि-वराहाख्याधरं हरिं ।
चित्रं दशावतारोपि न यो दाहात्मतां गत ॥ ४२ ॥
प्रयाणपटहध्वान-प्रतिध्वनितकंदरान् ।
पश्यन्स्वकीर्तिगानैक-तानानिव धराधरान् ॥ ४३ ॥
ततः शाकंभरीद्वारि वारस्त्रीवारलोचनेः ।
अभून्निपीतलावण्य-सर्वस्वो वसुधेश्वरः ॥ ४४ ॥
अदसीयरिपुस्त्रीण-गलल्लोचनवारिभिः ।
तदादिलवणस्येह मन्ये खानिरजायत ॥ ४५ ॥-
धस्तराष्ट्रं महाराष्ट्रं खंडिल्लं खंडितप्रभं ।
चंपां च विस्फुरत्कंपां भूपस्तदनु तेनिवान् ॥ ४६ ॥
ककरालं करालश्रि कृत्वाथास्यात्र तस्युप ।
श्रीमांस्त्रिभुवनाद्रींद्रो मिलद्दत्तमहोपदः ॥ ४७ ॥

७६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः
चतसृष्वपि दिक्ष्वेवं स्वाज्ञां राज्ञां स मौलिषु ।
मौलिलीलायितां बिभ्रन् स्वपुरोपांतमासदत् ॥ ४८ ॥
अमान् पुरांतरे पौर—रागांभोधिर्नृपागमे ।
चेलद्रक्तध्वजव्याजात् दधावुद्वेलतामिव ॥ ४९ ॥
द्वारि निर्यज्जनप्रौढ—द्युतिदिव्यांशुकच्छलात् ।
पुरमप्यहसत्स्फीत—प्रीतीवोपेयुषि प्रभौ ॥ ५० ॥
उदंचितकरैर्विप्रै र्दत्ताः शृण्वन्नथाशिषः ।
वंदिवृंदजयारावै र्मुखरीकृतदिङ्मुखः ॥ ५१ ॥
धर्मसिंहादिभिर्मुख्यै रम्येश्च प्रणतक्रमः ।
पुरं प्राविशदुर्वींदु र्तुच्छोत्सवसच्छविः ॥ ५२ ॥
उत्तंमिताः प्रतिद्वारं पौरैरुत्सववांछया ।
कलशा रेजिरे सद्य—श्रीणामुरासिजा इव ॥ ५३ ॥
स्फूर्जत्तूर्यावलीध्वानै राहूता इव सर्वतः ।
त्यक्तान्यकार्या नार्योथ द्रष्टुमेनं दधाविरे ॥ ५४ ॥
क्षिप्त्वैकं कुंडलं कर्णे करेऽन्या बिभ्रती परं ।
रेजे पुरः स्फुरच्चक्रा सेनेवानंगभूपतेः ॥ ५५ ॥
एकेनैव कटाक्षेण विश्वं जेतुमहं सहा ।
आख्यांतीवेत्यशोभिष्ट परैकांजितलोचना ॥ ५६ ॥
असमाप्ततयाऽन्यस्या वेणिः पंचांगुलीधृता ।
पद्मकोशविनिर्गच्छत्—भृंगश्रेणिभ्रमं दधौ ॥ ५७ ॥
दंतक्षतार्द्रा कस्याश्चिद्विद्रुते वीटिका करे ।
भालेनास्याजिता कृष्णा कृशा लेखेव सीतगोः ॥ ५८ ॥
उपरुध्य करेणैव वेगान्नीवीमसंयता ।
प्रस्थिताभात् परासादी वल्गुवल्गात्करो यथा ॥ ५९ ॥
प्रसाधिकाकरात्पादं रभसाक्षिप्य काचन ।
चचालालक्तकांकानु—मितांघ्रिस्पृष्टभूतला ॥ ६० ॥

९ ] हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनम् ७७
कुंभिकुंभेक्षणादात्म—स्तनापहतिशंकिनी ।
काचिदन्वेषयामास पाणिना स्वमुरो मुहुः ॥ ६१ ॥
सव्यांगभूषणं सव्ये—तरांगे विभ्रती परा ।
साम्यं मिथोऽनयोरेव स्माहेव जितविश्वयोः ॥ ६२ ॥
पश्यंत्युदंचितग्रीवं पादाग्राक्रांतभूः परा ।
विजेतुं कुंभिनः कुंभा निवाभादुन्नमत्कुचा ॥ ६३ ॥
धम्मिल्लबंधे कस्याश्चि दंगुल्यंतर्विनिर्गता ।
कलिका चंपकस्येव रेजे पत्रावलीवृता ॥ ६४ ॥
कराब्ज एव बिभ्राणा रेजेन्या कनकावलीं ।
यूनां नेत्रकुरंगाणां क्षेप्तुकामेव वागुरां ॥ ६५ ॥
सुप्रसाधितसव्यांघी रणद्भिर्नूपुरैः परा ।
अर्धनारीश्वरलोक—रागिणां रागमदधे ॥ ६६ ॥
शिरस्यपिहितेन्यस्या रक्षा वेणिमुखस्थिता ।
फणाभृतः फटाटोपे फणामणिरिवावभौ ॥ ६७ ॥
तानवं प्रापयन्मध्यं वक्षोजौ गौरवं नयत् ।
स्त्रीणामूर्ध्वस्थितं रेजे प्रभुशक्तिमिवाश्रितं ॥ ६८ ॥
दृग्द्वयेन पिबंत्योस्याऽसीमं लावण्यवारिधिं ।
जिग्युश्चुलुकयापीत—ससीमाऽब्धिं मुनिं स्त्रियः ॥ ६९
अवाप्तावसराः काश्चित्कटाक्षैर्विध्यधुर्नृपं ।
ता धानुष्क इवाऽमुष्य कामः कांडैर्व्यडंबयत् ॥ ७० ॥
पिबंत्यो नृपलावण्य—सुधां तृप्तिं न लेभिरे ।
तथापि शिरसः कंपं सद्यः काश्चन तेनिरे ॥ ७१ ॥
इत्थं पुरवरांगीभि र्मनोहृद्य दृगंचलैः ।
निपीयमानलावण्यः स स्वं प्रासादमासदत् ॥ ७२ ॥
अहितापकरस्फार—विक्रमाक्रांतभूतलः ।
अच्युतस्थितिरप्यासी न्न स कापि जनार्दनः ॥ ७३ ॥

७८ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये, [ सर्गः
व्याख्या धर्मार्थकामाख्याः पुरुषार्थास्त्रयोप्यमी ।
यथायोगमवाप्तात्मा ऽवसरांस्तं सिषेविरे ॥ ७४ ॥
अहिंसाटोपमाविभ्रद्विलसत्सर्वमंगलः ।
महेश्वरोपि तद्राज्ये न विषादी जनोऽद्भुतं ॥ ७५ ॥
कोटियज्ञफलं राज्ञा पृष्टोन्वेद्युः पुरोहितः ।
विश्वरूपाख्ययाख्यातो व्याचख्याविति तं पटुः ॥ ७६ ॥
जित्वा भुजबलेनोर्वी कोटियज्ञं यथोदितं ।
निर्निमाणो नृपः प्रीति-पात्रं स्यात् त्रिदिवश्रियाम् ॥ ७७ ॥
इति स्मृतिसुधांभोधि-छटाछोटपटुच्छविं ।
निशम्य तद्विरं भूपस्तं क्रतुं कर्तुमैहत ॥ ७८ ॥
आहूताः पुरुहूतेन ततो भूमेः प्रमोदिना ।
मिमिलुर्वाडवास्तत्र दुष्कर्मोदधिवाडवाः ॥ ७९ ॥
अंतःस्फुरच्चतुर्वेद-सुधांभोधेरिवोर्मयः ।
रेजिरेऽङ्गेषु विप्राणां गोपीचंदनभंगयः ॥ ८० ॥
नित्यस्नानवशात् पिंगी-भूतकुंतलकैतवात् ।
बिभ्राणैः परमं तेजः शिरस्यंतरमादिव ॥ ८१ ॥
द्विभ्रमक्षितरुद्राक्षा-क्षमालाव्यपदेशतः ।
भृंगैरिवांबुजभ्रांत्या लीनैर्भूषितपाणिभिः ॥ ८२ ॥
अंहोराशिपरित्रासि-काशीवासप्रकाशिभिः ।
आययानं परानंदवर्षिभिश्च महर्षिभिः ॥ ८३ ॥ त्रिभिर्विशेषकं ॥
मारेर्निवारणं सप्त व्यसनानां च वर्ज्जनं ।
मोक्षणं गुप्तिगुप्तानां प्रावर्त्तत तदा पुरे ॥ ८४ ॥
तोरणभूलतोत्तुंग-कल्याणकलशस्तनी ।
शुशुभे वेदिका तत्र यज्ञश्रीरिव देहिनी ॥ ८५ ॥
धूमस्तोममिषादूप-किल्बिषं विक्षिपन्निव ।
ज्वालाजिव्होत्र जज्वल ज्वालाजटिलितांबरः ॥ ८६ ॥