गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 349, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २। क० ४ ३११
आगे को नहीं अपमान योग्य, ( अनभिशस्ति ) हिंसा के अयोग्य ( अनभिशस्तेन्यम् )
अहिंसित कर्म में ले चलने वाला ( ओजः असि ) बल है। ( स्विते ) सुन्दर चले हुए
[ मार्ग ] में ( मा धाः ) मुझे तू धारण कर । ( अञ्जसा ) तेज के साथ वा सहज से
( सत्यम् उपगेषम् ) सत्य को मैं खोजता रहूं ॥ ३ ॥
कण्डिका ४ ॥
घृतं वै देवा वज्रं कृत्वा सोममघ्नन् । स्रुचौ बाहू, तस्मात् स्रुचौ सौमी-
माहुतिं नासाते । अवधीयेत सोमः, तस्मात् स्रुचौ चाज्यं चान्तिकमाहार्षीत् ।
अन्तिकमिव खलु वा अस्यैतत् प्रचरन्ति, यत्तानूनप्त्रेण प्रचरन्ति । अंशु॒रंशु॑ष्टे
देव सोमाप्यायतामिन्द्रायैकघनविद इत्याह, यदेवास्यापवायते यन्मीयते, तदेवास्यै-
तेनाप्याययन्ति । आ तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामात्वमिन्द्राय प्यायस्वेत्याह, उभावे-
वेन्द्रञ्च सोमं चाप्याययन्ति । आप्याययास्मान्त्सखीन् सन्या मेध॑या प्रजया धने-
नेत्याह ⸱ ऋत्विजो वा एतस्य सखायः, तानेवास्यैतेनाप्याययन्ति। स्वस्ति ते देव
सोम सुत्यामुदृचमशीयेत्याह, आशिषमेवैतामाशास्ते, प्र वा एतस्माल्लोकाच्च्य-
वन्ते, ये सोममाप्याययन्ति । अन्तरिक्षदेवत्यो हि सोमः आप्यायन्त एष्टा राय
एष्टा वामानि प्रैषे भगाय ऋतमृतवादिभ्यो नमो दिवे नमः पृथिव्या इति,
द्यावापृथिवीभ्यामेव नमस्कृत्यास्मिँल्लोके प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ सोम यज्ञ में त्रुटि की यजुर्वेद मन्त्र से पूर्ति ॥
( देवाः वै घृतं वज्रं कृत्वा सोमम् अघ्नन् ) देवों [ ऋत्विजों ] ने घृत [ घी वा
प्रकाश ] को वज्र बनाकर सोम [ ओषधिराज ] को पीड़ित किया । ( स्रुचौ बाहू, तस्मात्
स्रुचौ सौमीम् आहुतिं न आसाते ) दोनों स्रुचा [ घृतपात्र ] दो भुजायें हैं, इसलिये
दोनों स्रुचायें सोम देवता वाली आहुति को नहीं छोड़ते । ( सोमः अवधीयेत, तस्मात्
स्रुचौ च आज्यं च अन्तिकम् आहार्षीत् ) सोम ध्यान में किया जावे, इसलिये दोनों
स्रुचाओं और घी को समीप में वह [ यजमान ] लावे । ( अन्तिकम् इव खलु वै अस्य
एतत् प्रचरन्ति, यत् तानूनप्त्रेण प्रचरन्ति ) समीप रक्खे हुये के समान ही इस [ सोम ]
के लिये यह [कर्म ] वे करते हैं, जो तनूनप्ता देवता वाले [ शरीर को न गिराने वाले
चरु ] से वे करते हैं। ( देव सोम ते अंशुः-अंशुः एकघनविदे इन्द्राय आप्यायताम्-
४-(अघ्नन् ) अपीडयन् ( आसाते ) अस्यतः। क्षिपतः ( अवधीयेत )
अव + दधातेः कर्मणि-विधिलिङ् । अवधाने ध्याने क्रियेत (अन्तिकम् ) समीपम् ।
समीपस्थम् ( आहार्षीत् ) आहरेत् । आनयेत् ( तानूनप्त्रेण ) तनूनप्तृदेवताकेन
चरुणा (अंशुरंशुः) मृग्य्वादयश्च ( उ० १।३७ ) अंश विभाजने-कुः^१।
अवयवोऽवयवः । अङ्गमङ्गम् ( देव ) दिव्यगुणयुक्त । (सोम ) हे ऐश्वर्यवन् पुरुष
ओषध वा ( आ ) समन्तात् ( प्यायताम् ) वर्धताम् ( इन्द्राय ) परमैश्वर्यवते
१. अत्र नित्यवीप्सयोः (पा० ८।१।४) इत्यनेन "अंशुः" शब्दस्य द्विर्वचनम् ॥ सम्पा० ॥