गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 350, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें३१२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ४
इति आह, यत् एव अस्य अपवायते, यत् मीयते, तत् एव अस्य एतेन
आप्याययन्ति ) हे दिव्यगुण वाले सोम ! तेरा अंश अंश एक धर्म से धन पाने वाले इन्द्र
[ बड़े ऐश्वर्य्य वाले पुरुष ] के लिये सब ओर से बढ़े—यह [ यजुर्वेद मन्त्र भाग ] वह
कहता है, जो कुछ भी इस [ सोम ] का सूख जाता है, जो कुछ मुरझा जाता है, इससे
उसको ही इस [ प्रयत्न ] से वे अच्छे प्रकार बढ़ाते हैं । ( इन्द्रः तुभ्यम् आ प्यायताम्,
त्वम् इन्द्राय आप्यायस्व इति आह, उभौ एवं इन्द्रं च सोमं च आप्याययन्ति )
इन्द्र तेरे लिये भले प्रकार बढ़े, तू इन्द्र के लिये भले प्रकार बढ़—यह [ मन्त्र भाग ] वह
बोलता है, दोनों ही इन्द्र और सोम को वे भले प्रकार बढ़ाते हैं । ( अस्मान् सखीन् सन्या
मेधया प्रजया धनेन आप्यायय इति आह, ऋत्विजः वै एतस्य सखायः, अस्य तान्
एतान् एव आप्याययन्ति ) हम मित्रों के दान से, निश्चल बुद्धि से, प्रजा से और धन से
तू भले प्रकार बढ़ा—यह [ मन्त्र भाग वह बोलता है ], ऋत्विज् लोग ही इस [ सोम ] के
मित्र हैं, इसके उन इनको ही वे भले प्रकार बढ़ाते हैं । ( देव सोम ते स्वस्ति, सुत्याम्
उद्ऋचम् अशीय इति आह, एताम् आशिषम् एव आशास्ते, एतस्मात् लोकात् वै
प्रच्यवन्ते, ये सोमम् आ प्याययन्ति ) हे दिव्य गुण वाले सोम ! तेरे लिये मंगल हो,
सोम निचोड़ने की क्रिया और समाप्ति सूचक ऋचा को मैं प्राप्त होऊं—यह [ मन्त्र भाग ]
वह बोलता है, इस आशीर्वाद को ही वह कहता है, इस लोक में ही वे अच्छे प्रकार चलते
हैं, जो सोम को भले प्रकार बढ़ाते हैं । ( अन्तरिक्षदेवतयः हि सोमः आप्यायते, एष्टाः
रायः एष्टा वामानि प्रइषे भगाय, ऋतवादिभ्यः ऋतम् नमः, दिवे पृथिव्यै नमः
इति, द्यावापृथिवीभ्याम् एव नमस्कृत्य अस्मिन् लोके प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति )
अन्तरिक्ष [ मध्य में दिखाई देते हुये ] लोक देवता वाला ही सोम [ ओषधिराज ] भले
पुरुषाय ( एकधनविदे ) एकेन धर्मेण धनं विन्दति लभते यः, तस्मै ( अपवायते )
ओवै शोषणे यद्वा वा गतिगन्धनयोः—कर्मणि लट् । शुष्यते ( मीयते ) मीञ्
हिंसायाम्—कर्मणि लट् । हिंस्यते । नाश्यते ( प्याययन्ति ) वर्धयन्ति ( प्यायस्व )
वर्धस्व ( सन्या ) दृपिवृषिदृहि० ( उ० ४ । ११६ ) षणु दाने—इन् । दानेन ( सन्या )
सम्+णीञ् प्रापणे—क्विप् । सम्यक् नेत्र्या ( स्वस्ति ) कल्याणम् ( सुत्याम् )
सोमाभिषवक्रियाम् ( उद्ऋचम् ) उत्तमां समाप्तिसूचिकाम् ऋचम् ( अशीय )
प्राप्नुयाम् ( आशिषम् ) आङ्-शास आशीर्वादे—क्विप् । मङ्गलप्रार्थनाम्
( आशास्ते ) आशीर्वादं कथयति ( प्र ) प्रकर्षेण ( एतस्मात् लोकात् ) एतस्मिन्
लोके ( च्यवन्ते ) गच्छन्ति-निघ० २ । १४ । ( एष्टाः ) सर्वत इष्टाः । अभीष्टाः ।
अभीष्टानि वा ( वामानि ) अर्त्तिस्तुसुहु० ( उ० १ । १४० ) वा 'गतौ'-मन् ।
वामस्य वननीयस्य—निरु० ४ । २६ । शोभनानि वस्तूनि ( प्र ) प्रकर्षेण ( इषे )
अन्नाय ( भगाय ) ऐश्वर्याय ( ऋतम् ) सत्यव्यवहारम् ( ऋतवादिभ्यः )
सत्यकथनशीलेभ्यः ( नमः ) अन्नम्-निघ० २ । ७ ( दिवे ) प्रकाशमानाय परमात्मने
( नमः ) सत्कारः ( पृथिव्यै ) विस्तृताय परमेश्वराय ( द्यावापृथिवीभ्याम् )
प्रकाशभूमिसहिताभ्यम् ( नमस्कृत्य ) आदृत्य परमात्मानम् ॥