गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 163, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २२ १२५
१-यदक्रन्दः प्रथमं जायमान उद्यन्त्समुद्रादुत वा पुरीषात् । श्येनस्य पक्षा
हरिणस्य बाहू उपस्तुत्यं महि जातं ते अर्वन् ॥ १ ॥ यमेन दत्तं त्रित एनमायुनगिन्द्र
एणं प्रथमो अध्यतिष्ठत् । गन्धर्वो अस्य रशनामगृभ्णात्सूऱादश्वं वसवो निरतष्ट
॥ २ ॥ असि यमो अस्यादित्यो अर्वन्नसि त्रितो गुह्येन व्रतेन । असि सोमेन समया
विपृक्त आहुस्ते त्रीणि दिवि बन्धनानि ॥ ३ ॥ त्रीणि त आहुर्दिवि बन्धनानि
त्रीण्यप्सु त्रीण्यंतः समुद्रे । उतेव मे वरुणश्छन्त्स्यर्वन् यत्रा त आहुः परमं जनित्रम्
॥ ४ ॥ इमा ते वाजिन्त्रत्र मार्जनानीमा शफानां सनितुर्निधाना । अत्रा ते भद्रा
रशना अपश्यममृतस्य या अभिरक्षन्ति गोपाः ॥५॥ ऋग्० १ । १६३ । १-५ अर्थः-
( अर्वन् ) हे विज्ञानी पुरुष ! ( यत् ) जिस कारण ( समुद्रात् ) अन्तरिक्ष से ( उत वा )
अथवा ( पुरीष.त् ) पूर्ण कारण से ( उद्यन् ) उदय होते हुए [सूर्य के तुल्य] (जायमानः)
उत्पन्न होता हुआ तू ( प्रथमम् ) पहिले ( अक्रन्द . ) शब्द करता है, ( श्येनस्य ) वाज
के ( पक्षा ) दो पंखों के समान और ( हरिणस्य ) हरिण के ( बाहू ) दो भुजाओं के
तुल्य ( ते ) तेरा ( उपस्तुत्यम् ) बहुत प्रशंसनीय और ( महि ) बड़ा ( जातम् ) उत्पन्न
हुआ कर्म है ॥ १ ॥ [ शेष मन्त्रों का अर्थ भाष्य में देखो । ]
२--इन्द्रस्योजो मरुतामनीकं मित्रस्य गर्भो वरुणस्य नाभिः । स इमां नो
हव्यदातिं जुषाणो देव रथ प्रति हव्या गृभाय ॥ अथ० ६ । १२५ । ३, ऋ० ६ ।
४७ । २८, यजु० २६ । ५४ । [ हे राजन् ! यहाँ पर ] ( मरुताम् ) शूरों का (अनीकम्)
सेना दल, ( इन्द्रस्य ) बिजुली का ( ओजः ) बल, ( मित्रस्य ) प्राण [चढ़ने वाले वायु]
का ( गर्भः) गर्भ [ अधिष्ठान ] और ( वरुणस्य ) अपान [ उतरने वाले वायु ] का
( नाभिः ) [ मध्यस्थान ] है । ( सः ) सो तू ( देव ) हे प्रकाशमान ! ( रथ ) रमणीय
स्वरूप विद्वान् ! ( नः ) हमारे लिए ( इमाम् ) इस ( हव्यदातिम् ) देने योग्य पदार्थों
की दान क्रिया को ( जुषाणः ) सेवता हुआ ( हव्या ) ग्राह्य वस्तुओं को ( प्रति ) प्रतीति
के साथ ( गृभाय ) ग्रहण कर ॥ ३ ॥
३--वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूया अस्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः । गोभिः
सन्नद्धो असि वीडयस्वास्थाता ते जयतु जेत्वानि ॥ १ ॥ अथ० ६ । १२५ । १,
ऋग्० ६ । ४७ । २६, यजु० २९ । ५२ । ( वनस्पते ) हे किरणों के पालन करने वाले
सूर्य के समान राजन् ! ( वीड्वङ्गः ) बलिष्ठ अङ्गों वाला तू ( हि ) ही ( प्रतरणः )
बढ़ाने वाला ( सुवीरः ) अच्छे अच्छे वीरों से युक्त ( अस्मत्सखा ) हमारा मित्र (भूयाः)
हो । तू ( गोभिः ) बागों ओर वज्रों से ( सन्नद्धः ) अच्छे प्रकार सजा हुआ ( असि ) है,
[ हमें ] ( वीडयस्व ) दृढ़ बना, ( ते ) तेरा ( आस्थाता ) श्रद्धावान् सेनापति
( जेत्वानि ) जीतने योग्य शत्रुओं की सेनाओं को ( जयतु ) जीते ॥
कण्डिका २२ ॥
अथर्वाणश्च ह वा आङ्गिरसश्च भृगुवक्षुषी तद् ब्रह्माभिव्यापश्यंस्तदजानन्वयं
वा इदं सर्वं यद्भृग्वङ्गिरस इति । ते देवा ब्राह्मम्यं हविर्यत्सान्तपनेऽग्नावजुहवुरेतद्वै
ब्राह्मम्यं हविर्यत्सान्तपनेऽग्नो हूयते, एष ह वै सान्तपनोंऽगिर्नयद् ब्राह्मणस्तस्योज्जं-