गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

७ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १६५
इति । यूपोऽत्र यूपाकारः काष्ठविशेषः । बैजवापः—
“षष्ठेऽह्नि रात्रिजागरणं जन्मगानं च कारयेत्” इति ॥ १६ ॥
( अथजातकर्म्म )
यदास्मै कुमारञ्जातमाचक्षीरन्नथ ब्रूयात् “काङ्क्षत नाभिकृन्त-
नेन स्तनप्रतिधानेन चे”ति ॥ १७ ॥
अस्मै-पित्रे । वक्तव्यमाह-काङ्क्षतेति । नाभिकृन्तनेन-नाभिच्छेदनेन ।
“कृतीच्छेदने” (तु० प०) ल्युटि बाहुलकान्नुम् (पा० ३।३।१) स्तनप्रतिधानेन-
स्तनपानेन । “धेट्पाने” ( भ्वा० प० ) भावे ल्युट् । ( पा० ३।३।११५ ) का-
ङ्क्षत-प्रतिपालयत । समयं प्रतीक्षत । प्रकृत्यादित्वात्तृतीया ॥ ( पा० २।३।
१८ वा० ) । तदुभयञ्जातकर्म्मानन्तरं मातरः ! करिष्यथेत्यर्थः । नाभि-र्ना-
भिलग्ना नाडी नालमित्यनर्थान्तरम् ॥ हारीतः “ब्राह्मणमाहूय नाड़ीच्छेदना-
त्प्राक् जातकर्म-पुण्याहवाचनङ्कुर्व्वन्ति” इति । ब्राह्मणं-तत्कर्म्माभिज्ञं विप्रम् ।
विष्णुपुराणे—
“जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचैलस्य विधीयते ।
जातकर्म ततः कुर्याच्छ्राद्धमभ्युदये (१)च यत् ॥”
इति । मनुः—
“प्राङ्नाभिवर्द्धनात्पुंसोजातकर्म विधीयते ।
मन्त्रवत्प्राशनञ्चास्य सुवर्णमधुसर्पिषाम्” ॥
इति । “वर्द्धनं छेदने” इत्यमरः । “वर्द्धच्छेदने” ( चु० प० ) इति धा-
त्वनुसारात् । पुंस इत्युक्तेः कन्याया एतन्न भवतीति गम्यते । अतएवास्य प्रा-
शनमित्यप्युक्तम् । सुवर्णेति । सुवर्णेन हेम्ना मधुसर्पिषोर्मन्त्रपूर्व्वकम्प्राशनं मु-
खे निःक्षेपणम् । अस्य बालकस्येत्यर्थः । तदुक्तं गृह्यान्तरे—“अनामिकया सुव-
र्णान्तरितया मधुघृते प्राशयति-घृतं वे”ति । विकल्पे व्यवस्था गृह्यानुसारेण
द्रष्टव्या । ब्रह्मपुराणे—“जातश्राद्धे न दद्यात्तु पक्वान्नं ब्राह्मणेषु हि” इति । एवं
विधे श्राद्धेऽवनेजनपिण्डदानादि नास्तीति भर्तृयज्ञ-स्वामिनाविति रत्नाकरः ॥
व्रीहियवौ पेषयेत्तयैवाऽऽवृता यथाशुङ्गम् ॥ १८ ॥
व्रीहियवाविति द्वन्द्वनिर्देशादुभावपि मिलितौ पेषयेन्नत्वेकैकशः । तयैवा-
ऽऽवृता-परिपाट्या यथाशुङ्गाम्पूर्वोक्ताम् । अन्यतरालाभेऽपि तत्प्रतिनिधिरूपा-
( १ ) अत्र “नाष्टकासु भवेच्छ्राद्धं न श्राद्धे श्राद्धमिष्यते । न शोषयन्ती जातकर्म्मे
प्रोषितागतकर्म्मसु” इति कर्म्मप्रदीपवचनं भवदेवभट्टमुरारिमिश्रादिभिरुपेक्षितम् । बीर-
पद्धत्यादिष्वपि “कर्त्तास्नानं वृद्धिश्राद्धञ्च कुर्यादित्युपक्रमएवोक्तम् ।