गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१४६ जातकर्म्मविधिः । [ २ प्रपाठके
देयः । तथाच कर्म्मप्रदीपः—
“यथोक्तवस्त्वसम्पत्तौ ग्राह्यन्तदनुकारि यत् ।
यवानाभिव गोधूमा व्रीहीणामिव शालयः ॥” इति ।
तदेवं पिष्टौ व्रीहियवौ—
दक्षिणस्य पाणेरङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्या अभिस-
ङ्गृह्य कुमारस्य जिह्वायान्निमार्ष्टि—“यमाज्ञे”ति ॥१६॥
( सं० ब्रा० १।५।८ )
निमार्ष्टि-निश्च्योतयति(१) । अत्र करणमन्त्रमाह—“इयमाज्ञा” इति-
एवमादिनेति । मन्त्रोयथा—“इयमाज्ञेयमन्नमिदमायुरिदममृतम्” इति । म-
न्त्रार्थस्तुगमः । अत्र—
“प्राक् चूडाकरणाद्बालः प्रागन्नप्राशनाच्छिशुः ।
कुमारस्तावद्विज्ञेयोयावन्मौञ्जीनिबन्धनम् ॥”
इति विशेषाभिधानेऽपि कुमारस्येति वचनं मौञ्जीबन्धनस्याँवदधिकारा-
र्थम् । तेनैतानि जातकम्मोदिमौञ्जीबन्धनान्तानि कर्म्माणि कुमारस्यैव न कु-
मार्याः । मनुरपि—
“अमन्त्रिका तु कार्येयं स्त्रीणामावृदशेषतः ।
संस्कारार्थं शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥
वैवाहिकोविधिः स्त्रीणां संस्कारोवैदिकः स्मृतः ।
पतिसेवागुरौ वासो गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया ॥”
इत्येताभ्यां वचनाभ्यां जातकर्मोदिसंस्कारमुपनयनाभावञ्च बोधय(२)तीति
व्याख्यातारः ॥ १९ ॥
तथैव मेधाजनन ंसर्पिष्प्राशयेत् ॥ २० ॥
तथैवेति दक्षिणस्य पाणेरित्यादिनोक्तप्रकारेणैवेत्यर्थः । मेधा श्रुतधारण-
( १ ) तद्रसं वस्त्रान्तरितमित्येतदर्थवशात् । बीरपद्धतौ तु-अनुमार्ष्टीत्युक्तन्तत्रानुमा-
र्जनं तद्रसस्य, घर्षणं प्रक्षेपणं वा चूर्णस्येत्यत्र शिष्टाचारः प्रमाणम् ॥
( २ ) वस्तुतस्तु—“प्राधान्यात्कुमारग्रहणं क्रियते । अनुपादेयलिङ्गाविवक्षायां तु कु-
मार्य्यप्यवगम्यमाना न निराक्रियते । ननु चैवमुपनयनव्रतादिकमपि क्रियताम् इति चे-
च्छृणु-अध्ययनार्थानि हि तानि व्रतानि । स्त्रियाः खल्वध्ययनं नास्ति । “न स्त्रीशूद्रौ वेद-
मधीयाताम्” इति हि ब्राह्मणम् । याज्ञवल्क्योऽपि “वैवाहिकोविधिः स्त्रीणामौपनायनि-
कः स्मृतः” इत्याह । औपनायनिकः उपनयनप्रतिनिधिभूतः ( तत्कार्यकारी ) । एतेन
तत्पूर्व्वेः सर्वोऽयममन्त्रकः संस्कारः स्त्रीणामप्रतिहत एव मनुवचनाथैः” इति व्याख्यान
चन्द्रकान्तभाष्यस्थं युक्तमुत्पश्यामः ॥
अत्र ब्राह्मणवाक्ये—“स्त्रीशूद्रौ नाधीयेताम्” इत्यपि पाठो मुद्रितपुस्तके दृश्यते ॥