द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

दिलक्षणेन लक्ष्यत एव । तथा तिक्तकषाययोरपि कटुविपाको
बलवता शीतवीर्येण बाधितत्वान्न पित्तजनकः । बद्धविण्मूत्र-
तया तु लक्ष्यत एव । एतेन यदुच्यते लवणादिषु विपाको यदि
रसवीर्य्याभ्यां बाधितः स्वकार्य्यकरो न स्यात् तत् किं तेनोपदि-
ष्टेन इति तन्निरस्तं भवति । यतोऽस्त्येव सृष्टविण्मूत्रतादि तत्का-
र्य्यमिति । अन्ये तु एतद्दोषभयात् लवणस्तथेत्यत्र तथाशब्देन
विप्रकृष्टमम्लमाकृष्य लवणोऽम्लः पच्यते इति व्याख्यानयन्ति ।
तन्न कट्वादीनां कटुविपाकः अम्लोऽम्लस्य शेषयोर्मधुर इति
जतूकर्णविरोधात् । न च त्रय एव विपाकाः कथं भवन्ति
तिक्तादयोऽपि कुतो न स्युरिति वाच्यम् । भूतस्वभावस्यापर्य्यनु-
योज्यत्वात् । ननु यत्र रसविपरीत: पाको यथा लवणस्य
मधुरः तिक्तकषाययोश्च कटुः स उच्यतां यस्तु समानगुणो मधु-
रस्य मधुरः अम्लस्याम्लः कटुकस्य कटुकः तत्कथनेन किं प्रयो-
जनम् । यतो रसगुणैरेव तत्र विपाकगुणोऽपि ज्ञास्यते । नैवम् ।
लवणादिवद्विसदृशरसान्तरोत्पादशङ्कानिरासार्थमपि तत्रानु-
गुणोऽपि विपाको वक्तव्य एव । तथा यत्र समानगुणो विपाक-
स्तत्र बलवत्कार्य्यं भवति । विपर्य्यये तु दुर्बलमिति ज्ञेयम् । सुश्रु-
तेन द्विविध एव विपाकोऽङ्गीकृतः मधुरः कटुकश्चेति । द्वैविध्ये
च भूतानां गुरुलाघवेन द्वैविध्यमेव हेतुः । यदुक्तं तेनैव तत्र
पृथिव्यप्तेजोवायूकाशानां द्वैविध्यं भवति तद्गुणसाधर्म्यात् ।
तत्र पृथिव्यापश्च गुर्व्यः । शेषाणि च लघूनि । तस्माद् द्विविध
एव विपाको भवति । तद्गुणसाधर्म्याच्च गुरुता लघुता
ज्ञेत्यर्थः । अत्रापि सुश्रुतमते यद्यप्यम्ललवणौ मधुरविपाकौ
तथापि तयोर्वातहरत्वे सृष्टविण्मूत्रतायाञ्च मधुरकार्य्यकरत्वं
न पुनः पित्तहरत्वे । तथा तिक्तकषाययोः कटुविपाकयोरपि
वातकर्त्तृत्वे बद्धविण्मूत्रतायाञ्च कटुकार्य्यकरत्वं न पुनः