द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१८ द्र्व्यगुणः ।
पित्तकर्तृत्वे अचिन्त्यत्वात् प्रभावस्य । एतदेवोक्तं माधवे-
नापि ।
स्वादादीनां स्वादुपाकः सुश्रुताचार्य्यसम्मतः ।
तत्कथं पित्तजननौ स्यातामम्लकट्टू रसौ ॥
कटुपाकौ कथं पित्तनाशनौ तिक्ततूवरौ ॥
सिद्धान्तोऽपि ।
अम्लपट्वोः फलं दद्यात् स्वादुपाकः कटुः पुनः ।
कषायतिक्तयोरित्थं सुश्रुताचार्य्यसम्मतः ॥ इति ।
ननु पञ्चभूतात्मके देहे आहारः पाञ्चभौतिकः ।
विपक्कः पञ्चधा सम्यक् स्वान् गुणानभिवर्द्धयेत् ॥
इत्यनेन पञ्चधापि विपाकस्तेनैवोक्तः । तत्कथं न विरोध
इति चेन्नैवम् । उपाधिभेदेन विरोधाभावात् । तत्र हि भूत-
भेदमवलम्ब्य पञ्चधात्वम् । अत्र तु लाघवगौरवरूपं भूतगुण-
द्वैविध्यमाश्रित्य द्वैविध्यमुक्तमिति न विरोधः । यथा पञ्चभूता-
त्मकत्वेऽपि द्रव्याणां सौम्याग्नेयत्वाद्वैविध्यमिति । यत् पुनः
सुश्रुतेनाम्लपाको न मन्यते तच्चरकमतानुयायिनो न सहन्ते ।
यतोऽम्लपाकतयैव व्रीहिकुलत्थादीनां पित्तकर्त्तृत्वमुपपद्यते ।
अथ मन्यसे व्रीह्यादेरुष्णवीर्य्यत्वेन तत्र पित्तकर्त्तृत्वम् । तदसत् ।
मधुरस्य व्रीहेस्तन्मते मधुरविपाकस्य उष्णवीर्य्यतायामपि सत्यां
न पित्तकर्त्तृत्वमुपपद्यते । रसविपाकाभ्यामेकस्य वीर्य्यस्य बाध-
नीयत्वात् । किञ्च अम्लपाकत्वाद् व्रीह्यादेः पित्तमम्लगुणमुत्प-
द्यते । यदि तु उष्णवीर्य्यताकृतं स्यात् तदा कटुगुणभूयिष्ठं
पित्तं स्यात् । दृश्यते च व्रीहिभक्षणादम्लोद्गारादिना अम्लगुण-
भूयिष्ठतैवेति । किञ्च पृथिवीसोमगुणातिरेकान्मधुरः पाको
भवति वाय्वग्न्याकाशातिरेकाच्च कटुर्भवतीति पक्षे यदा व्यामिश्र-
गुणातिरेको भवति । तदा सोमाग्न्यात्मकस्याम्लस्य उत्पादकः