द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१४० द्रव्यगुणः ।
पञ्चाहारगुणान् स्वान् स्वान् पार्थिवादीन्
पचन्ति हि ॥ १६ ॥
सप्तभिर्देहधातारो धातवो द्विविधं पुनः ।
अतस्त एव जाठराग्निसन्धुक्षितबलाः सन्तः स्वान् स्वान् पार्थि-
वादीन् पञ्चाहारगुणान् पचन्ति । पूर्वस्थितपार्थिवादिगन्धविल-
क्षणान् पाकेन निवर्त्तयन्तीत्यर्थः । एतदेव चरके विविधाशित-
पीतीये उक्तम् । विविधाशितं पीतञ्च लीढं खादितं जन्तो-
र्हितमन्तरग्निसन्धुक्षितबलेन यथास्वेनोष्मणा सम्यग्विपाच्य-
मानमिति । आहारस्य गुणाः आहारगुणाः । किं वा आहा-
राश्च गुणाश्च आहारगुणाः । यद्यपि भूताग्निना द्रव्याण्येव
पच्यन्ते नतु गुणाः उक्तं हि
जाठरेणाग्निना पूर्वं कृते सङ्घातभेदने ।
पश्चाद् भूताग्नयः पञ्च स्वं स्वं द्रव्यं पचन्ति हि ॥
तथापि द्रव्यपाकवशाद् विशिष्टगन्धादिगुणा जायन्ते इत्य-
भिप्रायेण गुणानामपि पाक उक्तः । ननु तेजः स्वयमेव पाच-
कम् तस्य पाचकेनाग्न्यन्तरेण किं क्रियते । ब्रूमः न वयं तेजसि
पाचकमग्निं स्वीकुर्मः । किन्तु तैजसस्य सुवर्णादिद्रव्यतुल्यस्य
पित्तादेः पाकजन्यत्वेन पाचकाग्न्यपेक्षा युक्तैव । एवं वायवीय-
नाभसद्रव्ययोरप्याश्रित उष्मा वात्वग्निनाभसाग्निवाच्यो ज्ञेयः
॥ १६ ॥
भौतिकाग्नि-व्यापारमभिधाय-विशिष्ट-धात्वग्निव्यापारमाह
सप्तभिरित्यादि । पुनरिति जाठराग्निपाकानन्तरम् । द्विविध-
मिति द्विप्रकारम् । तदेव प्रकारद्वयमाह किट्टप्रसादवदिति
किट्टप्रसादरूपमित्यर्थः । वतिरयमर्द्धार्थे । किं वा किट्टप्रसादव-
दिति मतुबन्तं क्रियाविशेषणम् । ननु धात्वग्निवदुपधातुम-