द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । १४१
यथास्वमग्निभिः पाकं यान्ति किट्टप्रसादवत् ॥२०॥
रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदस्ततोऽस्थि च ।
लादिगता अपि पृथगग्नयः किमिति नाना स्वीक्रियन्ते । अथ
तत्र पञ्चभूतानि सन्तीति भूताग्निभिरेव तेषां पाक उत्पत्स्यत
इति चेत्तर्हि कृतं धात्वग्निभिरपि भूताग्निभिरेव धातुपाक-
स्याप्युपपत्तेः । नैवं बाह्येषु फलादिषु भूताग्निजन्यो यः पाको
दृश्यते स किट्टप्रसादरूपतया नानुभूयते । उपधातुमलादिगतो-
ऽपि पाकस्तादृग एवेति वैलक्षण्याभावादुपधात्वादिषु पृथगग्नि-
स्वीकारोऽकिञ्चित्करः । रसादिधातुपाकस्तु किट्टप्रसादरूपतया
विलक्षण इति तत्र पृथगग्निखीकारो युक्त एवेति । धातुषु ये
भूताग्नयस्ते धात्वग्नेरेव सहाया इति । यद्यपि शुक्रस्य प्रसाद-
रूपतया किट्टवान् पाको नास्ति तथापि बहूनां किट्टवत्त्वाद्
द्विविधनिर्देशो ज्ञेयः । यथा छत्रिणो गच्छन्तीति ॥ २० ॥
तत्र पाकजन्यैः प्रसादांशैर्यैन क्रमेण ये ये जन्यन्ते तानाह
रसादिति ॥ प्रसादज इत्यस्य लिङ्गविपरिणामेन रक्तमित्या-
दिषु सर्वत्र सम्बन्धः । प्रसादजञ्च सारभागः । तेन रसाद्रक्तं
प्रसादजम् । ततो रक्तान्मांसं प्रसादजम् । मांसाच्च मेदः प्रसादज-
मित्यादि योज्यम् । रसाद्रक्तं प्रसादजमिति रसात् पाकेन जायते
यः प्रसादांशस्तस्माद्रक्तं जायते । एवं रक्तात् पाकेन जायते यः
प्रसादांशस्तस्माच्च मांसं जायत इत्यादि व्याख्येयम् । जनि-
श्चायं पोषण एव वर्त्तते नापूर्वोत्पादे । यतो रक्तादयो गर्भात्
प्रभृत्येव उत्पन्ना रसादिभिः पोष्यन्ते । अन्ये तु गर्भप्रसादज-
मिति पठित्वा गर्भप्रसादजमिति समस्तपदेन ओज आचक्षते ।
अस्मिंस्तु पक्षे प्रसादजशब्दस्य न सर्वत्रान्वयः । ननु पुष्यन्ति
त्वाहाररसादिना चरके रसेन रसपोषणमुक्तम् अत्र तु रसा-