द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः। १२८
दुग्धाम्लं शीतलं स्वादु वृष्यं वर्णिकरं गुरु ।
वातपित्तहरं रुच्यं बृंहणं बलवर्द्धनम् ॥ ५३ ॥
शक्तवः सर्पिषाभ्यक्ताः शीतोदकपरिप्लुताः ।
नातिद्रवा नातिसान्द्रा मन्थ इत्यभिधीयते ॥ ५४ ॥
मन्थः सद्यो बलकरः पिपासाज्वरनाशनः ॥ ५५ ॥
साम्लस्नेहगुड़ो मूत्रकृच्छ्रोदावर्त्तनाशनः ।
शर्करेक्षुरसद्राक्षायुक्तः पित्तविकारनुत् ॥
द्राक्षामधुकसंयुक्तः कफरोगनिबर्हणः ।
वर्गत्रयेणोपहितो मलदोषानुलोमनः ॥ ५६ ॥
गुर्वी पिण्डी खरात्यर्थं लघ्वी सैव विपर्य्ययात् ।
पालकस्य पेयत्वात् तत्प्रसङ्गेऽन्यदपि पेयमाह दुग्धाम्ल-
मिति ॥ ५३ ॥
मन्थानामपि कृतान्नविशेषत्वात् तद्गुणे वाच्ये प्रथमं तल-
क्षणमाह शक्तव इति । शक्तव इति यवशक्तवो लाजशक्त-
वश्च । डल्हनोऽपि अविशेषोक्त्या यवादिशक्तवो ग्राह्या इत्याह
॥ ५४ ॥
मन्थगुणमाह मन्थ इति । सद्यो बलकर इत्यापातबलकरः
न तूत्तरकालं रौक्ष्यलाघवात् ॥ ५५ ॥
तस्यैव द्रव्यान्तरसंयुक्तस्य गुणमाह साम्लेत्यादि । मूत्र-
कृच्छ्रोदावर्त्तौ हि पक्वाशयगतौ । पक्वाशयश्च वायोः स्थानम् ।
तेन मूत्रकृच्छ्रादिहन्तृत्वेन अस्य वातहरत्वमप्युक्तम् । वर्गत्रये-
णेति अनन्तरोक्ताम्लादि शर्करादि द्राक्षादिवर्गत्रयेणेत्यर्थः ॥ ५६ ॥