द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१३० द्रव्यगुणः ।
शक्तूनामाशु जीर्य्येत मृदुत्वादवलेहिका ॥५७॥
इति कृतान्नवर्गः ।
———
वक्ष्याम्यतः परं भक्ष्यान् रसवीर्य्यविपाकतः ॥१॥
पृथुका गुरवः स्निग्धाः कफविष्टम्भकारकाः ।
बल्याः सक्षीरभावात्तु वातघ्ना भिन्नवर्चसः ॥२॥
लाजाश्छर्द्यतिसारघ्नाः स्नेहमेदःकफच्छिदः ॥३॥
धानोल्बम्बास्तु लघवः कफमेदोविशोषणाः ॥४॥
शक्तवो वातला रूक्षा बद्धवर्चस एव च ॥ ५ ॥
भक्ष्याः क्षीरकृता बल्या वृष्या हृद्याः सुगन्धिनः ।
शक्तुकृतमन्थप्रसङ्गेन शक्तुपिण्डीशक्त्ववलेहिकयोर्गुणमाह।
गुर्वीति । खरा इति कठिना ॥ ५७ ॥
इति कृतान्नवर्गः ।
———
भक्ष्याणामपि पृथुकादीनां शूकशमीधान्यसंभवत्वात् ।
कृतान्नवर्गानन्तरं भक्ष्यवर्ग उच्यते । पृथुका इति चिपिटाः ।
सक्षीरभावादिति सक्षीरधान्यकृतत्वात् ॥ २ ॥
धाना भृष्टयवाः उल्बम्बा होल्लाका अत्र मुद्गकलायादिशिम्बा
अग्निपक्वा होल्लाका इति डल्हणः ॥ ४ ॥
धानाप्रसङ्गेन यवशक्तुगुणमाह शक्तूनामिति । शक्तूनां रूक्ष-
त्वेऽपि वातलत्वाभिधानं तक्रस्य रूक्षस्यापि वातहारित्वदर्शनात्
॥ ५ ॥