द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१२८ द्रव्यगुणः।
लघवो वृंहणा वृष्या हृद्या रोचनदीपनाः ॥ ४८ ॥
रसाला वृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा॥४९॥
दधि स्याद्गुड़संयुक्तं स्नेहनञ्चानिलापहम् ॥ ५० ॥
द्राक्षाखर्जूरकोलानां गुरु विष्टम्भि पालकम् ।
परूषकाणां क्षौद्रस्य यच्चेक्षुविकृतिं प्रति ॥ ५१ ॥
तेषां कट्वम्लसंयोगात् पालकानां पृथक् पृथक् ।
द्रव्यं मानञ्च विज्ञाय गुणकर्माणि निर्दिशेत् ॥५२॥
षाड़वाः पुनर्मधुराम्ललवणसुगन्धिद्रव्यजा नानाविधाः । अन्ये
पुनरेवं वदन्ति यदाह नलः ।
क्वथितन्तु गुड़ोपेतं सहकारफलं नवम् ।
तैलनागरसंयुक्तं विज्ञेयो रागषाड़वः ॥ इति ॥ ४८ ॥
रसालागुणमाह रसालेति । रसाला दधिसंयोगविशेषाः ।
तथा हि
सचातुर्जातकाजाजि सगुड़ार्द्रकनागरम् ।
रसाला स्याच्छिखरिणी सुघृष्टं सरसं दधि ॥ ४९ ॥
रसालाप्रसङ्गेन सगुड़दधिगुणमाह दधीति ॥ ५० ॥
पालकानामपि कृतान्नभेदत्वात् तद्गुणमाह द्राक्षेति ।
यच्चेक्षुविकृतिं प्रतीत्यत्र पालकमिति सम्बन्धः ॥ ५१ ॥
उक्तानुक्तपालकगुणज्ञानोपायमाह तेषामिति । न हि नियतं
द्रव्यं पालकेषु संयुज्यते । किं तर्हि पुरुषाणामभिलाषात् तथा
व्याध्यादिविशेषैश्च तानि तानि द्रव्याणि संयुज्यन्ते । अतस्तत्तत्-
कट्वम्लादिद्रव्यसंयोगं बुद्ध्वा तेषां संयुक्तानां द्रव्याणाञ्च मध्ये
कस्य कियन्मानमिति बुद्ध्वा उक्तानुक्तपालकानां गुणकर्माणि
निर्दिशेदित्यर्थः ॥ ५२ ॥