द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

तदेव शूलिकाप्रोतमङ्गारे परिपाचितम्।
ज्ञेयं गुरुतरं किञ्चित् प्रदिग्धं गुरुपाकतः ॥ २३ ॥
मांसं यत्तैलसिद्धं तद्वीर्य्योष्णं पित्तकृद् गुरु।
घृतसिद्धन्तु रुच्यग्निदृष्टिदं पित्तनुल्लघु ॥ २४ ॥
वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्द्धनः ॥ २५ ॥
परिशुष्कस्य शूल्यस्य प्रसङ्गेनागेपशूल्यानामपि विशेषगुण-
माह तदिति। तदेव परिशुष्कमेव उल्लुप्तमिति भाषितम् सूढे-
रुल्लुप्तमिति संज्ञया परिभाषितम्। कुत इत्याह उल्लुप्तपिष्ट-
त्वादिति। लुंप् छेदने इत्यस्माद्भावे क्तः। उत्कर्षेणातिशयेन
लुप्तम्। तेन प्रत्यवयवच्छेदनेन पिष्टमिव पिष्टम् उल्लुप्तपिष्टम्।
ज्ञेयं पथ्यतमं गुर्वित्यस्य स्थाने केचिद्वह्वेः पक्वमती लघ्विति
पठन्ति। तन्मते अत इति परिशुष्कात् वह्नेः पक्वं यदुल्लुप्तं
तल्लघु भवतीत्यर्थः ॥ २२ ॥
तस्यैव उल्लुप्तस्याङ्गारपाचनादिविशेषेण गुणमाह तदिति।
शूलिकाप्रोतमिति लोहादिशलाकारोपितम्। गुरुतरमिति
परिशुष्काद्गुरोर्गुरुतरं ज्ञेयम्। कुत इत्याह प्रदिग्धं गुरुपाकत
इति। यस्मात् स्नेहादिप्रदिग्धं वस्तु पाकतो गुरु भवति। अथवा
गुरुपाकत इति परिशुष्कविशेषणम्। तेन गुरुपाकतः परिशु-
ष्कात् शूलपाचितं गुरु ज्ञेयम्। अत्रैव हेतुगर्भविशेषणं प्रदिग्ध-
मिति स्नेहादिप्रदिग्धत्वादित्यर्थः ॥ २३ ॥
एषां सर्वेषामेव तैलयोगकृतं घृतयोगकृतञ्च गुणविशेषमाह
मांसमिति ॥ २४ ॥
वेशवारगुणमाह वेशवार इति। वेशवारलक्षणं यथा।
निरस्थि पिशितं पिष्टं स्विन्नं गुड़घृतान्वितम्।