द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणाः । ११८
पेया स्वेदाग्निजननी वातवर्चोऽनुलोमनी ।
क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा ॥ ५ ॥
विलेपी ग्राहिणी हृद्या तृष्णाघ्नी दीपनी हिता ।
व्रणाक्षिरोगसंशुद्धदुर्बलस्नेहपायिनाम् ॥ ६ ॥
यवागूज्ज्वरतृष्णाघ्नी लघ्वीवस्तिविशोधनी ॥ ७ ॥
सिक्थकैरहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता ।
नत्वाभ्यामेवास्योपयोगः । अपि च । मण्डोऽप्यतिद्रवा पेयेव ।
सा च ईषद्विशुद्धे निषिद्धा । यथा ।
कफपित्ते विशुद्धेऽल्पं मद्यपे वातपैत्तिके ।
तर्पणादिक्रमः कार्य्यः पेयाभिष्यन्दयेद्धितान् ॥
तेनाकारप्रश्लेषो न युक्त इति ॥ ४ ॥
द्विधा हि यवागूः पेयाविलेपीभेदात् । तत्र पेयागुणमाह
पेयेति ॥ ५ ॥
विलेपीगुणमाह विलेपीति ॥ ६ ॥
विशिष्टयवागूगुणमभिधाय यवागूसामान्यगुणमाह यवागू-
रिति ॥ ७ ॥
उक्तानामिव मण्डादीनां लक्षणमाह सिक्थकैरिति । तत्र
द्रवसिक्थसमन्विता यवागूरिति यवागूसामान्यलक्षणम् । सा च
द्विविधा पेयाविलेपीभेदात् । मण्डस्तु यवाग्वा एवोपरितनो
भागो न तु पृथङ्मण्डः साध्यते । आयुर्वेदशास्त्रे अदर्शितत्वात् ।
यस्तु क्वचिन्मण्डगुणो मण्डोपयोगो वा श्रूयते सोऽप्येवंरूप एव
बोध्यः । ननु मण्डो हि चतुर्दशगुणजलसाध्यः यवागूस्तु षड्-
गुणसाध्या । यदुक्तम् ।
अन्नं पञ्चगुणे साध्यं विलेपी च चतुर्गुणे ।