द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । १०६
सर्वं पित्तकरं मद्यमम्लं दीपनपाचनम् ।
भेदनं कफवातघ्नं हृद्यं बस्तिविशोधनम् ॥
पाके लघु विदाह्युष्णं तीक्ष्णमिन्द्रियबोधनम् ।
विकासि सृष्टविण्मूत्रं निद्राभावप्रसक्तिनुत् ॥ १॥
स्तन्यरक्तक्षयहिता सुरा दीपनबृंहणी ।
कार्श्यार्शोग्रहणीदोषमूत्राघातानिलापहा ॥ २॥
कासार्शोग्रहणीदोषप्रतिश्यायविनाशिनी ।
श्वेता मूत्रकफस्तन्यरक्तमांसकरी सुरा ॥ ३ ॥
इदानीं मधुगुडयोनित्वात् तथा मधुशब्दाभिधेयत्वाच्च
मद्यस्य तदनन्तरं मद्यवर्गमाह सर्वमिति । यद्यपि मार्द्वीकमा-
ध्वोकादिमद्यं साक्षादप्रतीयमानाम्लरसं तथापि अम्लकार्य्यदन्त-
हर्षमुखस्रावकारित्वेन अम्लानुरसत्वेन चाम्लत्वमिह ज्ञेयम् । यत्तु
वाग्भटे
सस्वादुतिक्तकटुकमम्लपाकरसं सरम् ।
सकषायं स्वरारोग्यप्रतिभावर्णकृल्लघु ॥
इति । पञ्चरसत्वमुक्तम् । तन्मतेऽप्यम्लानुरसता इतररसानां
ज्ञेया । उक्तं हि
सर्वेषां मद्यमम्लानामुपर्य्युपरि वर्त्तते ।
इति । इन्द्रियबोधनमिति इन्द्रियपाटवकरमिति डल्लनः ।
निद्राभावप्रसक्तिनुदिति निद्राया अभावं नाशं तथा निद्राया
अतिप्रसक्तिञ्च नुदति । अतएवोक्तमन्यत्र
नष्टनिद्रातिनिद्राये हितं पित्तास्रदूषणम् । इति ॥ १ ॥
सुरागुणमाह स्तन्येति । सुराऽत्र लोहितवर्णा ॥ २ ॥
१०