द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१०८ द्रव्यगुणः १
बृंहणीयं मधु नवं नातिश्लेष्महरं सरम् ।
मेदःस्थौल्यापहं ग्राहि पुराणमतिलेखनम् ।
दोषत्रयहरं पक्वमाममम्लं त्रिदोषकृत् ॥ २० ॥
तद्युक्तं विविधैर्योगैर्निहन्यादामयान् बहून्॥२१
उष्णेन मधु संयुक्तं वमनेष्ववचारितम् ।
अपाकादनवस्थानान्न विरुद्ध्येत पूर्ववत् ॥ २२ ॥
इत्यैक्षवादिवर्गः ।
तस्यैव मधुनोऽवस्थाविशेषेण गुणभेदमाह बृंहणीयमिति ।
पक्वमित्यग्निसम्पर्कादेव मधु गृह्णन्ति । अन्ये तु मधुनः पाको
नास्तीति कृत्वा मध्वाधारस्यैव भूरिकालेन स्वयं सुसञ्जातत्वं
पक्वत्वं स्वल्पकालावस्थानाच्चामत्वं वदन्ति ॥ २० ॥
मधुनो योगवाहितामाह तदिति । अत्र केचित् नानाद्रव्या-
त्मकत्वाच्च योगवाहिपरं मध्विति पठन्ति । तन्मतेऽपीयमेवोप-
पत्तिः ॥ प्रभावसहिता मधुनो योगवाहित्वे हेतुः । प्रभावात्तु
नानाद्रव्यात्मकत्वेऽपि मद्यादीनां न योगवाहित्वम् ॥ योग-
वाहितया च येन येन वाजीकरणरसायनदोषहरणादिना
युज्यते तस्य तस्यैव कर्म करोतीति भावः ॥ २१ ॥
इदानीं विषयविशेषे मधुन उष्णेनाप्यविरोधमाह उष्णे-
नेति । वमनेष्विति अचिरावस्थायिभेषजोपलक्षणम् । तेन
वस्तावप्यविरोधो ज्ञेयः । विरेचने तु चिरावस्थानाद्विरुध्यत
एव । पूर्ववदिति सौकुमार्यादिहेतुः । पूर्वस्मादिव नात्र विरोध
इत्यर्थः ॥ २२ ॥
इत्यैक्षवादिवर्गः ।