द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१०४ द्रव्यगुणः ।
पित्तघ्नो मधुरः शुद्धो वातघ्नोऽसृक्प्रसादनः ॥८॥
स पुराणोऽधिकगुणो गुड़ः पथ्यतमः स्मृतः ॥६॥
खण्डं वृष्यतमं बल्यं चक्षुष्यं बृंहणं तथा ।
वातपित्तहरं नातिस्निग्धं हृद्यं सुखप्रदम् ॥१०॥
शर्करा वातपित्तासृङ्मूर्च्छाच्छर्दिविषापहा ॥११॥
तमराजस्तु तृष्णाघ्नो ज्वरदाहास्रपित्तजित् ॥१२॥
उक्तं हि चरके क्षरणात् क्षारो नासौ रसो द्रव्यमिति । नाति-
पित्तहर इति । मधुरत्वेऽपि सलवणत्वात् ॥ ७ ॥
अपहृतमलत्वेन शुद्धो यो गुड़स्तस्य गुणमाह पित्तघ्न इति ।
शुद्धो मलापगमनेन धवल इत्यर्थः ॥ ८ ॥
पुराणगुड़स्य गुणमाह स इति ॥ पथ्यतम इति गुड़ान्तरा-
पेक्षया । चन्द्रिकाकारस्तु पथे स्रोतसे हितः पथ्यः पथ्यतमः
सर्वेषां स्रोतोहितानां श्रेष्ठ इत्यर्थः । पथ्यतमस्तु जीर्णत्वेन
रौक्ष्यलाघवादिगुणयोगात् । अतएवोक्तं गुणाधिक इति ।
गुणाश्चात्र स्रोतः शोधनाधिकारिण एव रौक्ष्यलाघवादयो न तु
स्नेहादयः । पुराणं प्रायशो रूक्षं प्रायेणाभिनवं गुर्विति युक्ति-
विरोधात् । अप्रस्तुतत्वात् स्नेहादीनां स्रोतःशुद्ध्यकरणत्वाच्चेति
व्याचष्टे । डल्वनस्तु स पुराण इत्यस्य ईषत् पुराणमित्यर्थं व्याख्या-
तवान् ॥ ६ ॥
तस्यैव गुड़स्य संस्कारान्तरेण नामान्तरं गुणान्तरं च निर्दि-
शन्नाह खण्डमिति ॥ १० ॥
अत्र शर्कराशब्दः सामान्यवचनः । तेन यासशर्करामधु-
शर्करागुड़शर्कराणामिवायं गुण इति बोध्यः ॥ ११ ॥
तमराजः शर्कराभेद इति डल्वनः ॥ १२ ॥