दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

अध्यायः १९ ] दशरूपकस्यं १७
नृपाग्निभयसंयुक्तः संभवो विद्रवः स्मृतः ।
[ एतान्यङ्गानि गर्भे स्युरविमर्शे निबोधत ॥ ८७ ॥
दोषप्रख्यापनं यत् स्यात् सोऽपवादः प्रकीर्तितः ।
रोषग्रथितवाक्यं तु संफेटः परिकीर्तितः ॥ ८८ ॥
गुरुव्यतिक्रमो यस्तु विज्ञेयोऽभिद्रवस्तु सः ।
विरोधप्रशमो यस्तु सा शक्तिः परिकीर्तिता ॥ ८९ ॥
प्रसङ्गश्चैव विज्ञेयो गुरूणां परिकीर्तनम् ।
व्यवसायश्च विज्ञेयः प्रतिज्ञाहैतुसंभवः ॥ ९० ॥
वाक्यमार्धपणकृतं च ( द्यु ? ) तिस्तज्ज्ञैरुदाहृतम् ( ता ? ) ।
मनश्चेष्टाविनिष्पन्नः श्रमः खेद उदाहृतः ॥ ९१ ॥
ईप्सितार्थप्रतीघातो निषेधः स तु कीर्तितः ।
विरोधनं तु संरम्भादुत्तरोत्तरभाषणम् ॥ ९२ ॥
बीजकार्योपगमनमादानमिति संज्ञितम् ।
अवमानात् कृतं वाक्यं कार्यार्थे छादनं भवेत् ॥ ९३ ॥
प्ररोचना च विज्ञेया संभारार्थप्रकाशिनी ।
एतान्यवमृशाङ्गानि संहारे तु निबोधत ॥ ९४ ॥
मुखबीजोपगमनं संधिरित्यभिधीयते ।
कार्यान्यन्वेषणं युक्त्या निरोध इति कीर्तितः ॥ ९५ ॥
उपक्षेपस्तु कार्याणां ग्रथनं परिकीर्तितम् ।
अनुभूतार्थकथनं निर्णयः समुदाहृतः ॥ ९६ ॥
परिवादकृतं यत् स्यात् तदाहुः परिभाषणम् ।
लब्धस्यार्थस्य शमनं धृतिमाचक्षते पुनः ॥ ९७ ॥
शुश्रूषाद्युपसंपन्नः प्रसादः प्रीतिरुच्यते ।
समागमस्तु योऽर्थानामानन्दः परिकीर्तितः ॥ ९८ ॥
दुःखस्यापगमश्चैव समयोऽथ निगद्यते ।
अद्भुतस्य च संप्राप्तिर्भवेत्तदुपगूहनम् ॥ ९९ ॥
सामदानादिसंपन्नं भाषणं समुदाहृतम् ।
पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथार्थोक्तार्थदर्शनम् ॥ १०० ॥
वरप्रसादसंप्राप्तिः काव्यसंहार इष्यते ।
नृपदेवप्रशस्तिश्च प्रशस्तिरभिधीयते ॥ १०१ ॥
यथासंधि तु कर्तव्यान्येतान्यङ्गानि नाटके ।
कविभिः काव्यकुशलै रसभावानवेक्ष्य तु ॥ १०२ ॥
सर्वाङ्गानि कदाचित्तु द्वित्रियोगेन वा पुनः ।
ज्ञात्वा कार्यमवस्थां च योज्यान्यङ्गानि संधिषु ॥ १०३ ॥
( एतेषामेव चाङ्गानां संबन्धान्यर्थयुक्तिः ।
संध्यन्तराणि वक्ष्यामि त्वर्थोपक्षेपकाणि च ॥ १०४ ॥