दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

नायिकासखीसमावर्जनभेदो यथा ममैव—
'कृतेऽप्याज्ञाभङ्गे कथमिव मया ते प्रणतयो
धृताः स्मित्वा हस्ते विसृजसि रुषं सुभ्रु बहुशः ।
प्रकोपः कोऽप्यन्यः पुनरयमसीमाऽद्य गुणितो
वृथा यत्र स्निग्धाः प्रियसहचरीणामपि गिरः ॥'
दानं व्याजेन भूषादेर्यथा माघे ( ७।५५ )—
'मुहुरुपहसितामिवालिनादैर्वितरसि नः कलिकां किमर्थमेनाम् ।
अधिरजनि गतेन धाम्नि तस्याः शठ कलिरेव महांस्त्वयाऽद्य दत्तः ॥'
पादयोः पतनं नतिर्यथा—
'णेउरकोडिविलग्गं चिहुरं दइअस्स पाअपडिअस्स ।
हिअअं माणपउत्थं उम्मोअं ति च्चिअ कहेइ ॥'
उपेक्षा तदवधीरणं यथा—
'किं गतेन न हि युक्तमुपेतुं नेश्वरे परुषता सखि साध्वी ।
आनयैनमनुनीय कथं वा विप्रियाणि जनयन्ननुनेयः ॥'
रभसत्रासहर्षादे रसान्तरात्कोपभ्रंशो यथा ममैव—
'अभिव्यक्तालीकः सकलविफलोपायविभव-
श्चिरं ध्यात्वा सद्यः कृतककृतकसंरम्भनिपुणम् ।
इतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति संत्रास्य सहसा
कृताश्लेषां धूर्तः स्मितमधुरमालिङ्गति वधूम् ॥'
अथ प्रवासविप्रयोगः—
कार्यतः संभ्रमाच्छापात् प्रवासो भिन्नदेशता ॥ ६५ ॥
द्वयोस्तत्राश्रुनिःश्वासकार्श्यलम्वालकादिता ।
स च भावी भवन्भूतस्त्रिधाऽऽद्यो बुद्धिपूर्वकः ॥ ६६ ॥
आद्यः कार्यजः समुद्रगमनसेवादिकार्यवशप्रवृत्तौ बुद्धिपूर्वकत्वाद्भूतभविष्य-
द्वर्तमानतया त्रिविधः ।
तत्र यास्यत्प्रवासो यथा—
'होंतेपहिअस्स जाआ आउच्छणजीअधारणरहस्सं ।
पुच्छंती भमइ घरे घरेसु पिअविरहसहरीआ ॥'
गच्छत्प्रवासो यथामरुशतके ( श्लो० १२ )—
'प्रहरविरतौ मध्ये वाह्नस्ततोऽपि परेऽथवा
दिनकृति गते वास्तं नाथ त्वमद्य समेष्यसि ।
१ 'नूपुरकोटिविलग्नं चिकुरं दयितस्य पादपतितस्य ।
हृदयं मानपदोत्थमुन्मुक्तमित्येव कथयति ॥' इति च्छाया.
२ 'भविष्यत्पथिकस्य जाया आयुःक्षणजीवधारणरहस्यम् !
पृच्छन्ती भ्रमति गृहाद्गृहेषु प्रियविरहसहरीका ॥' इति च्छाया.